iyatta dahavi marathi board prashnapatrika 2025
विभाग – 1 : गद्य
1. अ) उताऱ्याच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा :
1) चौकटी पूर्ण करा :
i) गहिऱ्या गुलाबी पानांच्या रेशमी पताका नाचवत उभी असलेली झाडे –
उत्तर :
गहिऱ्या गुलाबी पानांच्या रेशमी पताका नाचवत उभी असलेली झाडे – पिंपळ
ii) मधुमासाचे लक्षण सुंदर रीतीने वर्णन करणारे संत –
उत्तर :
मधुमासाचे लक्षण सुंदर रीतीने वर्णन करणारे संत – ज्ञानेश्वर
फाल्गुन, चैत्र आणि वैशाख हे तीन महिने वसंताच्या पुष्पमुद्रेचे चिन्ह ल्यालेले असे महिने आहेत. एक दुसऱ्यात मिसळला आहे. तरी पण चैत्र हा खरा वसंतात्मा आहे, मधुमास आहे. या ऋतुराजाचे किंवा मधुमासाचे लक्षण ज्ञानेश्वरांनी सुंदर रीतीने वर्णन केले आहे :
जैसे ऋतुपतीचे द्वार। वनश्री निरंतर
वोळगे फळभार लावण्येसी॥
ऋतुपतीच्या द्वारी वनश्रीचे म्हणजे नवपल्लवांनी गर्द झाकलेल्या फुलांनी डवरून गेलेल्या वृक्षलतांचे दर्शन. हे दर्शन तर फाल्गुनातच घडते. मग मधुमासाचे वैशिष्ट्य कशात आहे ? या महिन्यात ते सारे सौंदर्य तर आहेच; पण फळांचेही रूप दृष्ट लगेलसे असते. फुलांतून, फळांतून मधुरस वाहत असतो.
चैत्रातल्या पालवीचे रूप कुठेही मोठे मनोहर; पण ही पिंपळाची झाडे पाहा, कशी गहिऱ्या गुलाबी पानांच्या रेशमी पताका नाचवत उभी आहेत ती. जुनी पाने गळता गळता नवी येत होती म्हणून शिरीषासारखी ही पालवी पाहिल्याने डोळ्यांत भरत नव्हती; पण सारी नवी पाने आल्यावर खरोखरच उन्हात जेव्हा ही भडक गुलाबी पाने चमकतात, तेव्हा जणूकाही सुंदर पुष्पांचे गेंदच या झाडावर फुलले आहेत असे वाटते. इतर झाडांची पालवी फार लहान असल्याने फार हलत नाही; पण या पानांची सारखी सळसळ
2) आकृतिबंध पूर्ण करा :
उत्तर :
3) स्वमत :
चैत्रातल्या पिंपळाच्या नवपालवीच्या रुपाचे सौंदर्य तुमच्या शब्दांत लिहा.
उत्तर :
चैत्र महिन्याच्या आगमनासोबत पिंपळाच्या झाडांना नवी कोवळी पालवी फुटू लागते, जिचा रंग गडद गुलाबी छटेचा असतो. सूर्यकिरणांच्या स्पर्शाने ही नाजूक पाने चकाकू लागतात आणि पाहणाऱ्याचे मन क्षणार्धात वेधून घेतात. एकीकडे जुनी पाने गळून पडत असताना, दुसरीकडे झाडावर कोवळी पालवी उमलू लागते — जणू झाडावर गुलाबी रंगाचे छोटे झेंडेच फडकत आहेत. मंद वाऱ्याच्या स्पर्शाने ही पाने सातत्याने डोलत राहतात, आणि त्यामुळे संपूर्ण झाडालाच एक वेगळे जिवंतपण प्राप्त होते. निसर्गाने घडवलेली ही किमया खरोखरच विलोभनीय आणि मनमोहक भासते.
आ) उताऱ्याच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा :
1) आकृती पूर्ण करा :
उत्तर :
भारताचे अर्धांग जे स्त्रिया; त्याच अनपढ राहिल्या तर देश अर्धांगवायू झालेल्या व्यक्तीसारखा होईल. एका बाजूला या देशाला आपण भारत ‘माता’ म्हणतो; सरस्वतीला आपण वाङ्मयाची जननी मानतो आणि दुसरीकडे स्त्री निरक्षर अज्ञानी ठेवतो, हा चीड आणणारा विरोधाभास त्यांना घालवायचा होता. महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांनी, जपानच्या धर्तीवर इ. स. 1916 साली भारतातले पहिले महिला विद्यापीठ पाच स्त्रियांना दाखल करून स्थापन केले. आगबोटीने प्रवास करण्याच्या त्या जुन्या जमान्यात, महर्षी कर्व्यांनी जगप्रवास करून स्त्रीशिक्षणाची माहात्म सर्वत्र बिंबवले. जगभर स्त्रीशिक्षणाबद्दल सभा केल्या. स्त्री ही स्वाभिमानी असली पाहिजे, ती शिकली पाहिजे, उच्चविद्याविभूषित होऊन पुरुषांशी स्पर्धा करू शकली पाहिजे, हे त्यांचे स्वप्न होते. त्यांत त्यांना दोन कार्ये करावयाची होती. एका टोकावर, स्त्री साक्षर करणे हे जटिल कार्य व दुसऱ्या टोकावर, तिला पुरुषांच्या बरोबरीने स्पर्धेत उतरवणे हे अटीतटीचे कार्य ! पुरुषप्रधान संस्कृतीत स्त्रियांवरील पारतंत्र्याचे जोखड उखडून टाकावे हे महाकठीण काम होते. गुरुत्वाकर्षणाविरुद्ध पृथ्वीबाहेर पडणाऱ्या रॉकेटसारखीच क्षमता तेथे आवश्यक होती.
रत्नागिरी जिल्ह्यातील खेड तालुक्यातील शेराबली या गावी जन्मलेला हा मुलगा जन्मत:च महर्षी किंवा भारतरत्न म्हणून गणला गेला नाही.
2) नावे लिहा :
i) महर्षी कर्वे यांचे जन्मगाव ………………..
उत्तर :
महर्षी कर्वे यांचे जन्मगाव – शेरावली
ii) वाङ्मयाची जननी ……………….
उत्तर :
वाङ्मयाची जननी – सरस्वती
3) स्वमत :
‘स्त्रियांनी शिकणे अत्यंत गरजेचे आहे,’ या विधानामागील महर्षी कर्वे यांचा दृष्टीकोन स्पष्ट करा.
उत्तर :
महर्षी धोंडो केशव कर्वे यांचे मत होते की, स्त्रीशिक्षण हे समाजाच्या प्रगतीसाठी अनिवार्य आहे. जर स्त्रिया निरक्षर राहिल्या, तर देशाची प्रगती अर्धवट राहील. शिक्षणामुळे स्त्रिया स्वत:च्या हक्कांबाबत जागरूक होतात आणि आत्मनिर्भर बनतात. त्यांनी स्त्रियांना उच्च शिक्षण मिळावे, त्या स्वाभिमानी बनाव्यात आणि पुरुषांच्या बरोबरीने स्पर्धेत उताराव्यात, यासाठी अथक प्रयत्न केले. पुरुषप्रधान संस्कृतीत स्त्रियांना शिक्षण मिळणे कठीण होते, परंतु त्यांनी हा विरोधाभास दूर करण्यासाठी दूर करण्यासाठी महिला विद्यापीठ स्थापन करून स्त्रीशिक्षणाला प्रोत्साहन दिले. त्यामुळे समाजातील स्त्रियांचे स्थान उंचावण्यास मदत झाली.
अपठित गद्य
इ) उताऱ्याच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा.
1) खालील विधाने बरोबर का चूक ते लिहा.
i) लहान लागली की आपण सरबत पितो.
उत्तर :
हे विधान चूक आहे.
ii) काही गोष्टी स्वभावानुसार, गरजेनुसार केल्या जातात.
उत्तर :
हे विधान बरोबर आहे.
iii) व्यायामाच्या अभावातून जीवनात दु:ख निर्माण होते.
उत्तर :
हे विधान बरोबर आहे.
iv) थकवा आला की आपण काम करतो.
उत्तर :
हे विधान चूक आहे.
जे केलेच पाहिजे ते करावयाचे राहून जाते. जे नाही केले तरी चालेल ते न चुकता केले जाते. हे सर्वांच्या बाबतीत कधी ना कधी घडून जाते. काही गोष्टी स्वभावानुसार, गरजेनुसार केल्या जातात. तहान लागली की आपण पाणी पितो, भुकेच्या वेळी खातो. थकवा आला की बसतो, पडतो किंवा झोपतो; पण शरीरश्रम किंवा व्यायाम मुद्दाम कधीच करीत नाही. लहानपणी धावणे, पळणे, खेळणे खूप होते. मोठेपणी यातले मागे काही उरत नाही. स्त्रियांना तर त्यांच्या दिनचर्येची चाकोरी सोडून बाजूला सरकता येत नाही. हाल अधिक, पण हालचाल कमी अशी त्यांची स्थिती असते.
आपल्या जीवनातील अनेक दु:खे केवळ शारीरिक हालचालींच्या आणि विशेषत: सर्वांगीण व शिस्तबद्ध व्यायामाच्या अभावातून निर्माण होतात; हे एक साधे सरळ जीवनसत्य माणसांना उमगत नाही.
2) विधाने पूर्ण करा :
i) ते न चुकता केले जाते, जे ………….
उत्तर :
ते न चुकता केले जाते, जे नाही केले तरी चालेल.
ii) आपण तेव्हा झोपतो, जेव्हा आपल्याला ……………….
उत्तर :
आपण तेव्हा झोपतो, जेव्हा आपल्याला थकवा येतो.
विभाग – 2 : पद्य
2. अ) कवितेच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा :
1) कृती करा :
मुलीचा आत्मविश्वास व्यक्त करणाऱ्या कवितेतील दोन ओळी शोधून लिहा.
i) ………………………
ii) ………………………
उत्तर :
i) मी दोन्ही करू शकते एकाच वेळी.
ii) चेंडू उंच उडवून झेलू शकते.
तापलेल्या उन्हाच्या आडोशाला बसून
खेळते आहे एक मुलगी केव्हाची.
मी पाहत राहते तिला माझ्या घराच्या झरोक्यांतून
ती मांडीवर घेते बाहुलीला
एका हातानं थोपटत तिला, चढवते आधण भाताचं
भातुकलीच्या इवल्याशा गॅसवर.
बाजूला खेळतो आहे मुलगा हातात चेंडू घेऊन
खूप उंच उडवून चेंडू नेमका झेलतो तो हातात.
मुलगी पाहत राहते कौतुकानं त्याच्याकडे
अचानक बाजूला ठेवून बाहुलीला ती जवळ जाते त्याच्या
मुलगा दाखवतो तिला, आपलं कसब पुन्हा एकदा.
मुलगी चेंडू मागते त्याच्याकडे
तेव्हा तो हसून म्हणतो,
‘तू भाजी बनव छानपैकी पाल्याची.’ ती म्हणते,
‘मी दोन्ही करू शकते एकाच वेळी तू करशील ?’
मुलगा देती चेंडू तिच्या हातात.
उंच उडवलेला चेंडू आभाळाला शिवून
नेमका येऊन पडतो तिच्या ओंजळीत
मुलगा पाहत राहतो आश्चर्यचकित.
तशी हसून म्हणते ती, ‘आता तू.’
मांडी घालून मुलगा बसतो गॅससमोर.
दोन्ही हातांनी थोपटत झोपवतो बाहुलीला प्रथम;
मग शोधतो पातेलं भाजीसाठी………
हळूहळू शिकेल तोही
आपलं कसब दाखवतानाच घर सांभाळणं
तापलेल्या उन्हाच्या आडोशाला बसून
माझ्या घराच्या झरोक्यातून दिसतं आहे
एक आश्वासक चित्र उद्याच्या जगाचं
जिथं खेळले जातीत सारेच खेळ एकत्र.
भातुकलीतून प्रवेशताना वास्तवात
हातात हात असेल दोघांचाही
ज्यावर सहज विसावेल बाहुली आणि चेंडू जोडीनं
2) खालील शब्दसमूहांचा तुम्हांला समजलेला अर्थ लिहा :
i) घराचा झरोका
उत्तर :
घराची खिडकी
ii) भातुकलीचा खेळ
उत्तर :
लहान मुलांच्या खोटा खोटा संसाराचा खेळ
3) खालील काव्यपंक्तींचा सरळ अर्थ तुमच्या शब्दांत लिहा :
ती मांडीवर घेते बाहुलीला
एका हातानं थोपटत तिला, चढवते आधण भाताचं
उत्तर :
या काव्यपंक्ती एका मुलीच्या धैर्याचे, स्वावलंबनाचे आणि कष्टाळू वृत्तीचे दर्शन घडवतात. या ओळींचा अर्थ असा की, ती मुलगी आपल्या बाहुलीला मांडीवर घेते – म्हणजेच ती लहान वयातच आपल्यावरील जबाबदारीची जाणीव बाळगते. एका हाताने बाहुलीला थोपटून शांत करत असतानाच, दुसरीकडे ती भाताचे आधण चढवण्याचे कामही करते. यातून सूचित होणारा गर्भितार्थ असा की, ती एकाचवेळी दोन्ही जबाबदाऱ्या सहजतेने सांभाळू शकते – एकीकडे मायेने ओथंबलेली काळजी आणि दुसरीकडे घरकामाचे कर्तव्य, या दोन्हींचा समतोल ती लीलया साधते.
4) काव्यसौंदर्य :
‘माझ्या घराच्या झरोक्यातून दिसतं आहे
एक आश्वासक चित्र उद्याच्या जगाचं’,
या ओळींतील विचारसौंदर्य स्पष्ट करा.
उत्तर :
या काव्यपंक्तींमधून आशावाद आणि येणाऱ्या काळातील बदलांचे सूचन करणारे एक भावसुंदर चित्र उभे राहते. कवयित्री आपल्या घराच्या खिडकीतून जे काही न्याहाळते, त्यामध्ये तिला उद्याच्या उज्ज्वल जगाची झलक अनुभवायला मिळते. थोडक्यात सांगायचे झाले तर, आजचे जगणे कितीही साधे किंवा मर्यादित भासत असले, तरी त्यामागे भविष्यातील सुधारणा आणि तेजाची चाहूल लपलेली असते. हे दृश्य वाचकाच्या मनात नवचैतन्य फुंकते आणि सध्याची परिस्थिती कशीही असली, तरी त्यामागे उज्ज्वल भविष्याची शक्यता दडलेली असते, याची जाणीव करून देते. परिणामी, मनात एक सकारात्मक ऊर्जा आणि आशेचा किरण निर्माण होतो.
आ) खालील मुद्द्यांच्या आधारे कोणत्याही एका कवितेसंबंधी खालील कृती सोडवा.
| मुद्दे | ‘उत्तमलक्षण’ किंवा | ‘आकाशी झेप घे रे’ |
|---|---|---|
| i) प्रस्तुत कवितेचे कवी/कवयित्री – | ……………………… | ……………………… |
| ii) कवितेचा विषय – | ……………………… | ……………………… |
| iii) कविता आवडण्याची वा न आवडण्याची कारणे | ……………………… | ……………………… |
उत्तर :
| मुद्दे | ‘उत्तमलक्षण’ किंवा | ‘आकाशी झेप घे रे’ |
|---|---|---|
| i) प्रस्तुत कवितेचे कवी/कवयित्री – | संत रामदास | जगदीश खेबुडकर |
| ii) कवितेचा विषय – | माणसाने नम्रता, सदाचार, कर्तव्यनिष्ठा आणि विवेकबुद्धी अंगी बाणवावी, आळस व दुर्गुण त्यागावेत, असा उपदेश यातून मिळतो. उत्तम चारित्र्य घडवण्यासाठी आवश्यक असणाऱ्या गुणांचे मार्गदर्शन ही कविता सोप्या, प्रभावी भाषेत करते. | ‘आकाशी झेप घे रे’ या कवितेत कवी सुरेश भट यांनी माणसाला आत्मविश्वासाने, धैर्याने आणि उंच स्वप्ने बाळगून जीवनात प्रगती करण्याचा संदेश दिला आहे. पाखराच्या आकाशातील मुक्त झेपेचे रूपक वापरून, मानवाने संकटांना न घाबरता, स्वतःच्या क्षमतांवर विश्वास ठेवत उंच भरारी घ्यावी, असे प्रेरणादायी विचार या कवितेतून मांडले आहेत. |
| iii) कविता आवडण्याची वा न आवडण्याची कारणे | ही कविता मला विशेष आवडली, कारण त्यातून एका आदर्श व सुसंस्कृत व्यक्तीचे गुणदर्शन अतिशय साध्या व सोप्या भाषेत मांडले आहे. आजच्या धकाधकीच्या जीवनातही या ओळींमधून मिळणारे नीतिमूल्यांचे शिक्षण तितकेच उपयुक्त वाटते. समर्थ रामदासांनी वापरलेली भाषाशैली प्रवाही असून, त्यातील उपदेश थेट मनाला भिडणारा आहे. स्वतःच्या वर्तनात सुधारणा करण्याची प्रेरणा ही कविता वाचकाला देते, त्यामुळे ही कविता मला अत्यंत आवडली. | ही कविता मला खूप आवडली, कारण ती वाचकाच्या मनात नवचैतन्य आणि उभारी निर्माण करते. जीवनात येणाऱ्या अडथळ्यांना न घाबरता, स्वतःच्या सामर्थ्यावर विश्वास ठेवून पुढे जाण्याची प्रेरणा या कवितेतून मिळते. कवीने वापरलेली प्रतिमा-प्रतीके (आकाश, पंख, झेप) अतिशय समर्पक व परिणामकारक वाटतात. निराश मनालाही उभारी देण्याचे सामर्थ्य या कवितेत असल्याने ती मला विशेष भावली. |
इ) रसग्रहण :
खाली दिलेल्या काव्यपंक्तींचे रसग्रहण करा :
‘तू झालास परिस्थितीवर स्वार
आणि घडविलास नव्या इतिहास
तू झालास मूक समाजाचा नायक
आणि जागा केलास उभा बहिष्कृत भारत.’
उत्तर :
आशयसौंदर्य :
भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दलित, शोषित आणि उपेक्षित समाजावर होणाऱ्या अन्यायाविरुद्ध निकराचा लढा उभारला. मुक्या-बहिऱ्या समाजाला वाचा फोडणाऱ्या या युगपुरुषाला वंदन करताना कवी ज. वि. पवार यांनी ‘तू झालास मूक समाजाचा नायक’ या काव्यातून त्यांच्या असामान्य कार्याला उजाळा दिला आहे. या पंक्तींमधून बाबासाहेबांनी घडवलेल्या सामाजिक क्रांतीचे मोल स्पष्टपणे अधोरेखित होते.
काव्यसौंदर्य :
चवदार तळ्याच्या ऐतिहासिक सत्याग्रहाला पन्नास वर्षे पूर्ण होत असतानाच्या पार्श्वभूमीवर, कवी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या असामान्य कर्तृत्वाचा गौरव करतो. अनेक विपरीत परिस्थितींना तोंड देत त्यांनी जातिव्यवस्थेच्या जोखडाखाली दबलेल्या समाजाला जागे केले. नवीन विचारधारेची पेरणी करत त्यांनी एका वेगळ्या इतिहासाची पायाभरणी केली. सतत अन्याय सोसणाऱ्या जनसमुदायासाठी ते तारणहार ठरले. बहिष्कृत व पिचलेल्या समाजघटकांमध्ये त्यांनी नवी उमेद पेरून आत्मभान जागृत केले.
भाषिक वैशिष्ट्ये :
मुक्तछंदात लिहिलेली ही कविता समर्पक व अर्थगर्भ शब्दयोजनेमुळे अधिक प्रभावी बनते. ‘मूक समाज’ व ‘बहिष्कृत भारत’ यांसारख्या संकल्पनांचा सुयोग्य वापर केल्याने कवितेतील आशय अधिक ठळकपणे समोर येतो. रोखठोक व परिणामकारक भाषाशैली हे या रचनेचे ठळक वैशिष्ट्य म्हणता येईल. स्पष्ट व थेट शब्दप्रयोगांमुळे कवितेला एक विशिष्ट ओज प्राप्त होते. विषय आणि मांडणी यांचा हा सुरेख संगम वाचकांच्या हृदयाला भिडणारा ठरतो.
विभाग – 3 : स्थूलवाचन
3. खालीलपैकी कोणत्याही दोन कृती सोडवा :
1) ‘माणसे पेरा। माणुसकी उगवेल’ या विधानाचा तुम्हांला समजलेला अर्थ ‘मनक्या पेरेन लागा’ या कवितेच्या आधारे सविस्तर लिहा.
उत्तर :
आजच्या समाजात लोप पावत चाललेली माणुसकी पुन्हा जिवंत ठेवायची असेल, तर तिचे बीज मनामनात रुजवणे अत्यावश्यक ठरते. पेरलेले बी जर सकस असेल, तरच त्यातून तितकेच सशक्त रोप उगवते. मात्र नुसते चांगले बीज पेरून भागत नाही; त्याची निगुतीने जोपासना करणेही तितकेच गरजेचे असते. माणुसकीचा अंकुर एकदा फुटला, की त्याचे संगोपन करत, त्याला संस्कारांचे सिंचन देत वाढवणे हे खरोखर कसबाचे काम आहे. माणसाच्या स्वभावातील या सद्गुणांना जर योग्य ते पोषण मिळाले, तर संपूर्ण जगात सुव्यवस्था नांदू लागेल. ‘जसे पेराल तसेच उगवेल’ या उक्तीनुसार, प्रत्येकाच्या अंतःकरणात माणुसकीचे बीज रुजवले आणि ते नीट अंकुरले, तर हे जग खऱ्या अर्थाने सुखाचे नंदनवन बनेल, यात तिळमात्र शंका नाही.
2) टीप लिहा :
जिद्दी लेफ्टनंट स्वाती महाडिक
उत्तर :
लेफ्टनंट स्वाती महाडिक यांची जिद्द त्यांच्या निर्धारातून व त्या निर्धाराच्या पूर्तीमधून दिसते. पतीचे अंत्यविधी चालू होते, त्याच वेळी स्वाती यांच्या मनात त्यांचा निर्णय पक्का झाला. त्या वेळी त्या सैन्यात दाखल होण्याच्या वयाच्या अटीत बसत नव्हत्या, तरीही अर्ज-विनंत्या करून त्यांनी वयाची अट शिथिल करून घेतली. स्टेट सिलेक्शन बोर्डाची परीक्षा खूप कठीण असते. खूप कष्ट घेऊन त्यांनी ती परीक्षा यशस्वी रितीने पार केली. त्यानंतरचे चेन्नई येथील ऑफिसर्स ट्रेनिंग अँकॅडमीचे अत्यंत कष्टमय असे प्रशिक्षण यशस्वी रितीने पूर्ण केले. लेफ्टनंट म्हणून त्या सैन्यदलात दाखल झाल्या. कर्तबगारीने खांद्यावर अभिमानाने दोन स्टार मिळवले. पतीचे स्वप्न नष्ट होऊ दिले नाही. एक सर्वसाधारण स्त्री समाजाला ललामभूत ठरली. हे सर्व त्यांच्या जिद्दी स्वभावामुळे घडू शकले.
3) खालील मुद्द्यांवर एक परिच्छेद तयार करा.
उत्तर :
एखाद्या शब्दाविषयी मनात निर्माण होणारी उत्सुकता मिटवण्यासाठी आपण व्युत्पत्ती कोशाचा आधार घेतो. या कोशातून केवळ एखादा मूळ शब्द कधी, कुठे आणि कशा प्रकारे निर्माण झाला, याचीच माहिती मिळत नाही, तर तोच शब्द इतर भाषांमध्ये कोणत्या स्वरूपात आणि कशा प्रकारे रुजला, याचाही उलगडा होतो. शब्दांचे असे अद्भुत जग उलगडून दाखवणारा हा कोश नेमका कसा निर्माण झाला, हे जाणून घेणे नक्कीच रंजक ठरेल.
सन १९३८ मध्ये मुंबई येथे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे आयोजन करण्यात आले होते, ज्याचे अध्यक्षपद स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांनी भूषवले. याच संमेलनात, त्यांच्या अध्यक्षतेखाली ‘मराठी व्युत्पत्ती कोशाची निर्मिती करावी’ असा महत्त्वपूर्ण ठराव संमत करण्यात आला. या कोशाच्या संपादनाची संपूर्ण जबाबदारी कृ. पां. कुलकर्णी यांच्याकडे सोपवण्यात आली. या कार्यासाठी बॅ. मुकुंदराव जयकर यांनी आर्थिक पाठबळ पुरवले, तर दाजीसाहेब तुळजापूरकर यांनी या उपक्रमाला प्रोत्साहन देऊन त्याच्या उभारणीत मोलाचा हातभार लावला. या सर्व प्रयत्नांची परिणती म्हणून १९४६ साली मराठी व्युत्पत्ती कोशाची पहिली आवृत्ती प्रकाशित झाली.
विभाग – 4 : भाषाभ्यास
4. अ) व्याकरण घटकांवर आधारित कृती :
1) समास :
योग्य जोड्या लावा :
| सामासिक शब्द | समासाचे नाव |
|---|---|
| i) आईवडील | i) कर्मधारय समास |
| ii) पंचवटी | ii) समाहार द्वंद्व समास |
| iii) महाराष्ट्र | iii) द्विगू समास |
| iv) चहापाणी | iv) इतरेतर द्वंद्व समास |
उत्तर :
| सामासिक शब्द | समासाचे नाव |
|---|---|
| i) आईवडील | iv) इतरेतर द्वंद्व समास |
| ii) पंचवटी | iii) द्विगू समास |
| iii) महाराष्ट्र | i) कर्मधारय समास |
| iv) चहापाणी | ii) समाहार द्वंद्व समास |
2) शब्दसिद्धी :
खालील तक्ता पूर्ण करा :
(भरधाव, लाजाळू, गुरुत्व, नाउमेद)
| प्रत्ययघटित शब्द | उपसर्गघटित शब्द |
|---|---|
उत्तर :
| प्रत्ययघटित शब्द | उपसर्गघटित शब्द |
|---|---|
| लाजाळू | भरधाव |
| गुरुत्व | नाउमेद |
3) वाक्प्रचार :
खालीलपैकी कोणत्याही दोन वाक्प्रचारांचा अर्थ सांगून वाक्यांत उपयोग करा :
i) निष्कासित करणे
उत्तर :
अर्थ : बाहेर काढणे, हकालपट्टी करणे
वाक्य : एका चुकीमुळे अधिकारी पदावरून मयूर निष्कासित झाला.
ii) मुग्ध होणे
उत्तर :
अर्थ : मोहित होणे / भारावून जाणे
वाक्य : हिमालयाचे विहंगम दृश्य पाहून पर्यटक मुग्ध झाले.
iii) पित्त खवळणे
उत्तर :
अर्थ : अतिशय संताप येणे / रागाने अंगाचा तिळपापड होणे
वाक्य : अन्यायाची घटना पाहून त्याचे पित्त खवळले.
iv) अचंबित होणे
उत्तर :
अर्थ : आश्चर्यचकित होणे / नवल वाटणे
वाक्य : जादूगाराचा खेळ पाहून सर्व प्रेक्षक अचंबित झाले.
आ) भाषिक घटकांवर आधारित कृती :
1) शब्दसंपत्ती :
1) खालील शब्दसमूहासाठी एक शब्द लिहा :
i) इतरांना मार्ग दाखवणारा –
उत्तर :
इतरांना मार्ग दाखवणारा – मार्गदर्शक
ii) वर्षातून एकदा प्रसिद्ध होणारे –
उत्तर :
वर्षातून एकदा प्रसिद्ध होणारे – प्रसिद्ध
2) खालील शब्दाचे दोन समानार्थी शब्द लिहा :
आई –
उत्तर :
आई – माता, जननी
3) खालील शब्दांचे वचन ओळखा :
i) नदी –
उत्तर :
नदी – एकवचन
ii) गोट्या –
उत्तर :
गोट्या – अनेकवचन
4) खालील शब्दातील अक्षरांपासून दोन अर्थपूर्ण शब्द तयार करा :
दुकानदार – [दुकान व दार हे शब्द वगळून]
उत्तर :
कान, नर, दान
2) लेखननियमांनुसार लेखन :
अचूक शब्द ओळखा (कोणतेही चार शब्द सोडवणे) :
i) नीर्मीती/निर्मिती/नीर्मिती/निर्मीती
उत्तर :
निर्मिती
ii) सुशिक्षित/सुशीक्षीत/सूशिक्षित/सुशिक्षीत
उत्तर :
सुशिक्षित
iii) ऐतीहासीक/ऐतिहासीक/ऐतिहासिक/एतीहासिक
उत्तर :
ऐतिहासिक
iv) परिस्थिती/परीस्थीती/परिस्थीती/परीस्थिती
उत्तर :
परिस्थिती
v) दिपावली/दीपावलि/दीपावली/दिपावलि
उत्तर :
दीपावली
vi) वीद्यापीठ/विद्यापिठ/वीद्यापिठ/विद्यापीठ
उत्तर :
विद्यापीठ
3) विरामचिन्हे :
खालील विरामचिन्हे ओळखून त्यांची नावे लिहा :
i) ?
उत्तर :
प्रश्नचिन्ह
ii) ,
उत्तर :
स्वल्पविराम
4) पारिभाषिक शब्द :
खालील शब्दांना प्रचलित मराठी भाषेतील शब्द लिहा :
i) Drama
उत्तर :
नाटक
ii) Book Stall
उत्तर :
पुस्तकविक्री केंद्र
विभाग – 5 : उपयोजित लेखन
5. अ) खालील कृती सोडवा :
1) पत्रलेखन
खालील निवेदन वाचा व त्याखालील कोणतीही एक कृती सोडवा :
उत्तर :
विनंती पत्र
दिनांक : २० फेब्रुवारी २०२५
प्रति,
मा. ग्रंथपाल,
अक्षरधारा वाचनालय,
चिपळूण,
ई-मेल : akshardhara28@gmail.com
विषय : शालेय विद्यार्थ्यांसाठी आयोजित वक्तृत्व स्पर्धेत सहभागी होण्याबाबत विनंती.
महोदय/महोदया,
सविनय निवेदन की, आपल्या अक्षरधारा वाचनालयातर्फे शालेय विद्यार्थ्यांसाठी दिनांक २७ फेब्रुवारी रोजी स. १०.०० वाजता अक्षरधारा सभागृह, चिपळूण येथे भव्य वक्तृत्व स्पर्धेचे आयोजन करण्यात आले आहे, असे समजले. या स्पर्धेत सहभागी होण्याची माझी मनापासून इच्छा आहे.
मी सध्या इयत्ता दहावीत शिकत असून, मला वक्तृत्वकलेची विशेष आवड आहे. शाळेत आयोजित होणाऱ्या विविध वक्तृत्व व वादविवाद स्पर्धांमध्ये मी यापूर्वी सहभाग घेतला असून काही स्पर्धांमध्ये बक्षिसेही मिळवली आहेत. आपल्या वाचनालयाने आयोजित केलेली ही स्पर्धा माझ्यासाठी माझे वक्तृत्वकौशल्य अधिक विकसित करण्याची एक उत्तम संधी आहे, असे मला वाटते.
तरी कृपया मला या स्पर्धेत सहभागी होण्याची संधी द्यावी आणि नावनोंदणीसाठी आवश्यक ती प्रक्रिया व अटी कळवाव्यात, ही नम्र विनंती. आवश्यक ती सर्व माहिती व कागदपत्रे मी वेळेत सादर करेन.
आपल्याकडून सकारात्मक प्रतिसादाची अपेक्षा आहे.
कळावे,
आपला/आपली विश्वासू,
यश गुप्ते
इयत्ता दहावी, महात्मा गांधी विद्यालय
मोबाईल क्र. : 1234567899
अभिनंदन पत्र
दिनांक : २८ फेब्रुवारी २०२५
प्रिय मैत्रीण इरा,
विषय : वक्तृत्व स्पर्धेत प्रथम क्रमांक मिळाल्याबद्दल अभिनंदन
सप्रेम नमस्कार.
काल अक्षरधारा वाचनालयातर्फे आयोजित करण्यात आलेल्या शालेय विद्यार्थ्यांच्या भव्य वक्तृत्व स्पर्धेत तू प्रथम क्रमांक पटकावल्याचे समजले. हे वाचून मला अतिशय आनंद झाला. मनःपूर्वक अभिनंदन!
तुझ्या या यशामागे तुझी सातत्यपूर्ण मेहनत, सराव आणि आत्मविश्वास आहे, हे मला चांगलेच ठाऊक आहे. स्पर्धेच्या तयारीसाठी तू किती दिवस झटत होतीस, हे मी पाहिले आहे. तुझ्या या कष्टाचे चीज झाले, याचा मला विशेष आनंद वाटतो. तुझ्या स्पष्ट व ओघवत्या वक्तृत्वशैलीमुळे तू परीक्षकांचे आणि श्रोत्यांचे मन जिंकलेस, यात शंका नाही.
तुझ्या या यशामुळे केवळ तुझेच नव्हे, तर तुझ्या शाळेचे आणि पालकांचेही नाव उंचावले आहे. यापुढेही अशाच प्रकारे विविध स्पर्धांमध्ये सहभाग घेऊन यश संपादन कर, हीच सदिच्छा.
पुन्हा एकदा मनःपूर्वक अभिनंदन आणि पुढील वाटचालीसाठी खूप खूप शुभेच्छा!
तुझीच मैत्रीण,
[अपेक्षा देशमुख]
किंवा
2) सारांशलेखन :
विभाग -1 : गद्य (इ) [ प्र. क्र. 1 (इ) ] मधील अपठित गद्य उताऱ्याचा एक-तृतीयांश सारांश तुमच्या शब्दांत लिहा.
उत्तर :
माणूस आवश्यक कामे टाळतो आणि अनावश्यक गोष्टी मात्र न चुकता करतो. भूक, तहान, थकवा यांनुसार तो वागतो, पण मुद्दाम व्यायाम करत नाही. बालपणीची धावपळ मोठेपणी संपते. स्त्रियांना तर दिनचर्येमुळे हालचालीस वावच मिळत नाही. शिस्तबद्ध व्यायामाच्या अभावामुळेच अनेक शारीरिक दु:खे निर्माण होतात, हे सत्य माणसाला उमगत नाही.
आ) खालीलपैकी कोणत्याही दोन कृती सोडवा :
1) जाहिरातलेखन :
योगासन वर्गाची आकर्षक जाहिरात तयार करा.
उत्तर :
2) बातमीलेखन :
‘जनता विद्यालय, महाड’ या विद्यालयात नावीन्यपूर्ण पद्धतीने पर्यावरण दिन साजरा करण्यात आला. यं समारंभाची बातमी तयार करा.
उत्तर :
जनता विद्यालय, महाडमध्ये नावीन्यपूर्ण पद्धतीने पर्यावरण दिन साजरा
महाड, दि. ५ जून : प्रतिनिधी – जनता विद्यालय, महाड येथे आज जागतिक पर्यावरण दिनानिमित्त नावीन्यपूर्ण उपक्रमांच्या माध्यमातून पर्यावरण दिन मोठ्या उत्साहात साजरा करण्यात आला. विद्यालयाच्या प्रांगणात सकाळी ९.०० वाजता कार्यक्रमास सुरुवात झाली.
या कार्यक्रमाचे उद्घाटन विद्यालयाचे मुख्याध्यापक यांच्या हस्ते वृक्षारोपण करून करण्यात आले. यावेळी शालेय परिसरात विविध प्रजातींची शंभराहून अधिक रोपे विद्यार्थी व शिक्षकांनी मिळून लावली. प्रत्येक विद्यार्थ्याने एक रोप दत्तक घेऊन त्याचे संगोपन करण्याचा संकल्प केला.
कार्यक्रमादरम्यान विद्यार्थ्यांनी प्लास्टिकमुक्तीचा संदेश देणारी फेरी काढली, तसेच ‘कागदाचा पुनर्वापर करा’, ‘पाणी वाचवा, जीवन वाचवा’ अशा घोषवाक्यांचे फलक हाती घेऊन जनजागृती केली. विद्यार्थ्यांनी टाकाऊ वस्तूंपासून टिकाऊ वस्तू बनवण्याचे प्रात्यक्षिकही सादर केले, ज्यामध्ये जुन्या बाटल्या, वर्तमानपत्रे यांपासून आकर्षक कलाकृती तयार करण्यात आल्या.
पर्यावरणावर आधारित वक्तृत्व स्पर्धा, निबंध स्पर्धा आणि पोस्टर स्पर्धा यांचेही आयोजन करण्यात आले होते. यामध्ये विद्यार्थ्यांनी हवामान बदल, जंगलतोड आणि प्रदूषण या विषयांवर आपले विचार मांडले.
कार्यक्रमाच्या शेवटी मुख्याध्यापकांनी विद्यार्थ्यांना पर्यावरण रक्षणाची शपथ दिली आणि दैनंदिन जीवनात पर्यावरणपूरक सवयी अंगीकारण्याचे आवाहन केले. या नावीन्यपूर्ण उपक्रमामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये पर्यावरणाविषयी जागरूकता निर्माण होण्यास मदत झाली, असे मत उपस्थित पालकांनी व्यक्त केले.
3) कथालेखन :
खालील अपूर्ण कथा पूर्ण करा :
गिरणीतून दळण आणण्यासाठी आईने केतनला सांगितले होते. त्यासाठी वीस रुपये आईने केतनला दिले होते. केतनने पैसे पँटच्या खिशात ठेवले आणि तो निघाला. वाटेत डोंबाऱ्याचा खेळ सुरू होता म्हणून तो बघायला केतन थोडासा थांबला होता. खेळ पाहण्यात दंग असलेल्या केतनने अचानक खिसा चाचपला आणि ………………………….
उत्तर :
चुकलेली चूक
गिरणीतून दळण आणण्यासाठी आईने केतनला सांगितले होते. त्यासाठी वीस रुपये आईने केतनला दिले होते. केतनने पैसे पँटच्या खिशात ठेवले आणि तो निघाला. वाटेत डोंबाऱ्याचा खेळ सुरू होता म्हणून तो बघायला केतन थोडासा थांबला होता. खेळ पाहण्यात दंग असलेल्या केतनने अचानक खिसा चाचपला आणि त्याच्या चेहऱ्यावरचा रंगच उडाला – खिशात पैसे नव्हते! त्याने घाबरून आजूबाजूला पाहिले, पण गर्दीत कोणीच लक्षात येईना. त्याने पुन्हा एकदा दोन्ही खिसे तपासले, पण पैसे काही सापडेनात.
केतनच्या मनात भीतीने काहूर माजले. “आता आईला काय सांगू? पैसे हरवले असं कळलं तर आई खूप रागावेल,” असा विचार करत त्याचे डोळे पाणावले. तो जिथे उभा होता तिथेच खाली वाकून पाहू लागला, पण पैसे कुठेच दिसेनात.
इतक्यात त्याच्या शेजारी उभा असलेला एक वयस्कर गृहस्थ त्याच्याजवळ आला आणि म्हणाला, “बाळा, काय शोधतो आहेस? कुणी हरवलं का?” केतनने रडवेल्या आवाजात सगळी हकीकत सांगितली. त्या गृहस्थांनी त्याला धीर देत विचारले, “तू नक्की कुठे उभा होतास? नीट आठवून बघ.” केतनने विचार केला आणि लक्षात आले की डोंब-याचा खेळ पाहताना गर्दीत रेटारेटी झाली होती, तेव्हाच कदाचित त्याचा खिसा कापला गेला असावा किंवा पैसे खाली पडले असावेत.
तेवढ्यात जवळच उभ्या असलेल्या एका लहान मुलीने आवाज दिला, “दादा, हे बघ, इथे खाली नोट पडली आहे!” केतनने धावत जाऊन पाहिले – तीच वीस रुपयांची नोट जमिनीवर पडलेली होती! केतनला खूप आनंद झाला. त्याने त्या मुलीचे मनापासून आभार मानले आणि त्या वयस्कर गृहस्थांचेही आभार मानले.
या प्रसंगातून केतनला एक महत्त्वाचा धडा मिळाला – रस्त्यावरील गर्दीत किंवा खेळ पाहताना पैसे नीट सांभाळून ठेवावेत आणि कोणतेही काम असताना विनाकारण रेंगाळू नये. त्याने ताबडतोब पैसे व्यवस्थित खिशात ठेवले आणि सरळ गिरणीकडे निघाला.
तात्पर्य : काम करताना लक्ष विचलित होऊ न देता जबाबदारीने वागावे, यातच खरे शहाणपण आहे.
इ) खालील लेखनप्रकारांपैकी कोणतेही एक कृती सोडवा :
1) प्रसंगलेखन :
वरील पारितोषिक वितरण समारंभास तुम्ही तुमच्या लहान भावाचे/बहिणीचे कौतुक करण्यासाठी उपस्थित होता अशी कल्पना करून प्रसंगलेखन करा.
उत्तर :
एक अभिमानास्पद क्षण
दिनांक २४ डिसेंबर हा दिवस माझ्या आणि माझ्या कुटुंबासाठी विशेष आनंदाचा ठरला. अहमदनगर येथील चित्रलीला निकेतनतर्फे आयोजित करण्यात आलेल्या आंतरशालेय चित्रकला स्पर्धेत माझ्या लहान भावाने भाग घेतला होता आणि त्याच्या सुंदर चित्रासाठी त्याला प्रथम पारितोषिक मिळाले होते. त्याचे कौतुक करण्यासाठी पारितोषिक वितरण समारंभास उपस्थित राहण्याचे भाग्य मला लाभले.
कार्यक्रम दुपारी ४.०० वाजता सुरू झाला. सभागृह चिमुकल्या चित्रकारांनी आणि त्यांच्या पालकांनी गजबजून गेले होते. भिंतींवर स्पर्धेतील निवडक सुंदर चित्रे लावलेली होती, ती पाहताना डोळ्यांचे पारणे फिटत होते. कार्यक्रमाचे प्रमुख पाहुणे म्हणून प्रसिद्ध चित्रकार श्री. अभय नगरकर उपस्थित होते. त्यांनी आपल्या भाषणात लहान मुलांच्या कलागुणांचे कौतुक करत चित्रकलेचे महत्त्व विशद केले आणि मुलांनी आपली सर्जनशीलता जोपासत राहावी, असे आवाहन केले.
पारितोषिक वितरणाची वेळ येताच माझे मन उत्सुकतेने भरून गेले. माझ्या भावाचे नाव पुकारले गेले, तेव्हा टाळ्यांच्या गजरात तो व्यासपीठावर गेला. श्री. नगरकर यांच्या हस्ते त्याला ट्रॉफी, प्रमाणपत्र आणि रंगपेट्यांचा संच भेट म्हणून देण्यात आला. त्याचा आनंदाने उजळलेला चेहरा पाहून माझे मन अभिमानाने भरून आले.
कार्यक्रम संपल्यावर मी त्याला घट्ट मिठी मारली आणि मनापासून त्याचे अभिनंदन केले. त्याच्या मेहनतीचे आणि कलागुणांचे चीज झाल्याचे पाहून मला खूप समाधान वाटले. हा प्रसंग माझ्या आयुष्यभर स्मरणात राहील.
2) आत्मकथन :
दिलेल्या मुद्द्यांच्या आधारे चौकटीटिळ घटकाचे आत्मकथन लिहा.
उत्तर :
मी नदी बोलते आहे…
मी नदी! अनादी काळापासून खळखळत वाहणारी, जीवनदायिनी! हिमालयाच्या उंच शिखरांवरून किंवा डोंगरदऱ्यांतून उगम पावून, वाटेत येणाऱ्या प्रत्येक अडथळ्याला ओलांडत, मी अखंड सागराकडे झेपावत असते. माझा जन्मच मुळी सृष्टीच्या कल्याणासाठी झाला आहे, असे मला वाटते.
माझ्या मनात जेव्हा भावनांचा विचार येतो, तेव्हा मला अपार आनंद वाटतो. मी ज्या भागातून वाहते, तिथल्या शेतांना, वृक्षवेलींना, पशुपक्ष्यांना आणि मानवाला जीवन देते. लहान मुले माझ्या काठावर खेळतात, स्त्रिया माझ्या पाण्याने घागरी भरतात, शेतकरी माझ्या पाण्यावर आपली शेती फुलवतात – हे सारे पाहून माझे मन कृतकृत्य होते. मीच अनेक संस्कृतींची, नागरी वस्त्यांची जननी आहे. माझ्या तीरावरच मानवी संस्कृती बहरली, हे मला ठाऊक आहे.
माझी उपयुक्तता आणि महत्त्व तर शब्दांत मावणारे नाही. मी पिण्याचे पाणी पुरवते, शेतीसाठी सिंचन करते, जलविद्युत निर्मितीसाठी उपयोगी पडते, तसेच जलवाहतुकीचे साधनही बनते. माझ्यामुळेच धरणे बांधली जातात, कालवे तयार होतात आणि दुष्काळी भागालाही पाणी मिळते. माझे पाणी हे केवळ पाणी नसून सजीवसृष्टीचा प्राण आहे.
माझे कार्य अविरत सुरू असते. दिवसरात्र, ऋतू बदलले तरी मी वाहतच राहते. पावसाळ्यात दुथडी भरून वाहणे, तर उन्हाळ्यात संथपणे वाहत राहणे – कोणत्याही परिस्थितीत मी माझे कार्य थांबवत नाही. जमिनीची धूप रोखणे, भूजल पातळी टिकवणे यांतही माझा मोठा वाटा आहे.
परंतु आजकाल माझ्या मनात खंतही दाटून येते. माणसाने माझ्या पाण्यात कारखान्यांतील रसायने, सांडपाणी, प्लास्टिक आणि कचरा टाकून मला प्रदूषित केले आहे. माझ्या काठावरील वृक्षतोडीमुळे माझी धूप वाढली आहे. वाळूचा अनिर्बंध उपसा करून माझे पात्र उथळ केले जात आहे. जिथे मी एकेकाळी निर्मळ, स्वच्छ वाहत होते, तिथे आज माझे पाणी गढूळ आणि दूषित झाले आहे. हे पाहून माझा जीव कासावीस होतो.
आजची माझी स्थिती खरोखरच चिंताजनक आहे. अनेक ठिकाणी माझा प्रवाह आटत चालला आहे, तर काही ठिकाणी मी इतकी प्रदूषित झाले आहे की माझ्यातील जलचर प्राणीही जगणे कठीण झाले आहे. तरीही मला आशा आहे की मानव आपली चूक ओळखून मला पुन्हा स्वच्छ आणि निर्मळ बनवण्याचा प्रयत्न करेल. मला वाचवा, मला जपा – कारण मी वाचले, तरच पृथ्वीवरील जीवसृष्टी वाचेल!
3) वैचारिक :
‘प्रदूषण-समस्या व उपाय’ या विषयावर तुमचे विचार लिहा.
उत्तर :
प्रदूषण : समस्या व उपाय
आज एकविसाव्या शतकात विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाने प्रचंड प्रगती केली असली, तरी या प्रगतीने मानवासमोर एक भीषण समस्या उभी केली आहे – ती म्हणजे प्रदूषण! हवा, पाणी, जमीन आणि ध्वनी अशा सर्वच स्तरांवर प्रदूषणाने आज उग्र रूप धारण केले आहे. ही समस्या केवळ पर्यावरणापुरती मर्यादित नसून, ती मानवी आरोग्य आणि संपूर्ण जीवसृष्टीच्या अस्तित्वाला धोका निर्माण करणारी आहे.
प्रदूषणाची कारणे :
आजच्या यांत्रिक युगात कारखान्यांतून बाहेर पडणारा धूर, वाहनांतून होणारे उत्सर्जन यामुळे हवा प्रदूषित होत आहे. कारखान्यांतील रसायनयुक्त सांडपाणी आणि घरगुती कचरा नद्या-नाल्यांत सोडला जात असल्याने जलप्रदूषण वाढले आहे. प्लास्टिकच्या अनिर्बंध वापरामुळे आणि रासायनिक खतांच्या अतिवापरामुळे जमिनीचा कस कमी होत आहे. तसेच फटाके, लाऊडस्पीकर, वाहनांचे हॉर्न यांमुळे ध्वनिप्रदूषणही वाढत चालले आहे.
प्रदूषणाचे परिणाम :
प्रदूषणामुळे श्वसनाचे विकार, त्वचारोग, कर्करोगासारखे गंभीर आजार वाढत आहेत. ग्लोबल वॉर्मिंगमुळे हवामानात अनपेक्षित बदल होत असून, अवकाळी पाऊस, दुष्काळ, पूर यांसारख्या नैसर्गिक आपत्तींचे प्रमाण वाढले आहे. जैवविविधता धोक्यात आली असून अनेक प्राणी-पक्ष्यांच्या प्रजाती नामशेष होण्याच्या मार्गावर आहेत.
उपाययोजना :
या समस्येवर मात करण्यासाठी सर्वप्रथम वृक्षलागवड आणि वृक्षसंवर्धन यांवर भर दिला पाहिजे. प्लास्टिकचा वापर टाळून कापडी पिशव्यांचा वापर करावा. सार्वजनिक वाहतुकीचा तसेच सायकल, इलेक्ट्रिक वाहनांचा वापर वाढवावा. कारखान्यांतील सांडपाण्यावर प्रक्रिया करूनच ते नदीत सोडावे. कचऱ्याचे योग्य वर्गीकरण व पुनर्वापर करावा. याशिवाय याबाबत शालेय स्तरापासूनच जनजागृती करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
समारोप :
प्रदूषण ही समस्या एकट्या सरकारची किंवा प्रशासनाची नसून, ती प्रत्येक नागरिकाची जबाबदारी आहे. “स्वच्छ पर्यावरण, निरोगी जीवन” हे ब्रीद अंगीकारून प्रत्येकाने आपापल्या स्तरावर प्रयत्न केले, तरच येणाऱ्या पिढीला स्वच्छ आणि सुंदर पृथ्वी देणे शक्य होईल.