इयत्ता दहावी मराठी बोर्ड पेपर २०२४

iyatta dahavi marathi board paper 2024

विभाग – 1 : गद्य

1. अ) उताऱ्याच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा :

1) उत्तरे लिहा :

i) म्हातारीच्या जगण्याचा एकमेव आधार –

उत्तर :

म्हातारीच्या जगण्याचा एकमेव आधार – शहरगावी राहणाऱ्या मुलाची पत्रं

ii) आपल्या तरुण मुलाला ‘माणसं’ दाखवणारा –

उत्तर :

आपल्या तरुण मुलाला ‘माणसं’ दाखवणारा – पोस्टमन

शहरगावी राहणाऱ्या मुलाची पत्रं हाच म्हातारीच्या जगण्याचा एकमेव आधार आहे, हे ओळखलं आहे त्या प्रौढ, समंजस पोस्टमननं. तो नुसता पत्रं पोहोचवणारा सरकारी नोकर नाही. तो माणूस आहे, भला माणूस! आपल्या तरुण मुलाला तो केवळ पहाडातल्या वाटा आणि खेडी दाखवत नाही. तो त्याला माणसं दाखवतो आहे. माणसांपर्यंत पोहोचण्याचे पूल दाखवतो आहे. म्हतारीचं वाट पाहणं सुखाचं करण्याची रीत त्यानं मुलाला समजावली आहे. ‘वाट पाहणं’ ही गोष्ट एरवी सुखाची थोडीच असते ! दु:ख, काळजी, भीती, अस्वस्थता, तडफड-कितीतरी गोष्टी असतात त्यात भरलेल्या. पावसाची वाट पाहणाऱ्या शेतकऱ्याचे डोळे आठवा जरा किंवा विठूच्या दर्शनाची वाट पाहणाऱ्या संतांचे अभंग आठवा. त्या करुणेचा स्पर्श झाला की लक्षात येतं, एखाद्या गोष्टीची वाट पाहायला लागते तेव्हाच तिची किंमत कळत जाते. कित्येक मोलाच्या गोष्ट सहज मिळाल्या तर त्याचं मोलच आपल्या लक्षात येत नाही. वाट पाहताना आपण संयम शिकतो. धीर धरायला शिकतो. एखाद्या गोष्टीवरचा विश्वास घट्ट करायला शिकतो. श्रद्धा डोळस आणि पक्की होत जाते. ध्यास वाढत जातो.

2) आकृती पूर्ण करा :

उत्तर :

3) स्वमत :

‘वाट पाहणं’ ही गोष्टी एरवी सुखाची थोडीच असते ! या उद्गाराविषयी तुमचे मत सविस्तर लिहा.

उत्तर :

‘वाट पाहणं’ ही गोष्ट एरवी सुखाची थोडीच असते! हे उद्गार खरोखरच अतिशय अर्थपूर्ण आहेत. वाट पाहणं म्हणजे केवळ वेळ घालवणं नव्हे, तर त्यामागे दुःख, काळजी, भीती, अस्वस्थता आणि तडफड अशा अनेक भावनांचा गुंता दडलेला असतो. एखाद्या प्रिय व्यक्तीच्या परतण्याची, एखाद्या चांगल्या बातमीची किंवा एखाद्या घटनेची वाट पाहताना मन सतत अस्थिर असते, आणि प्रत्येक क्षण जड वाटतो.

पण याच वाट पाहण्यातून माणसाला अनमोल गोष्टी शिकायला मिळतात, हे विशेष महत्त्वाचे आहे. वाट पाहताना माणूस संयम शिकतो, धीर धरायला शिकतो आणि एखाद्या गोष्टीवरचा विश्वास अधिक घट्ट होत जातो. ज्या गोष्टी सहज व लगेच मिळतात, त्यांचे खरे मोल आपल्याला कधीच कळत नाही. उलट, ज्यासाठी आपण वाट पाहतो, तिची किंमत आपोआप वाढते आणि श्रद्धा डोळस व पक्की होत जाते.

म्हणूनच माझ्या मते, वाट पाहणं ही जरी तात्पुरती दुःखदायक व अस्वस्थ करणारी प्रक्रिया असली, तरी ती माणसाच्या मनाला परिपक्व बनवते, संयम व सहनशीलता शिकवते आणि शेवटी मिळणाऱ्या सुखाचे मूल्य कैकपटीने वाढवते. त्यामुळे ‘वाट पाहणं’ हे तात्कालिक दुःखाचे कारण असले, तरी दीर्घकालीन दृष्टीने ते जीवनाला अर्थपूर्ण बनवणारे एक महत्त्वाचे शिक्षण ठरते.

आ) उताऱ्याच्या आधारे सूचनेनुसार कृती करा :

1) कृती पूर्ण करा :

उत्तर :

झोपायची वेळ झाली, की सोनाली उडी मारून बिछान्यात शिरे; पण चटकन झोपी जायचा तिचा स्वभावच नव्हता. बिछान्यात आली, की ती माझं तोंड चाटू लागे, मग केस चाटे. पंजानं माझे केस विस्कटून टाकी. कधी ती अन् रूपाली यांची दंगामस्ती माझ्याच बिछान्यात चालायची. दोघीही बिछान्यात चक्क नाचत, कुदत, थकल्या-दमल्या, की दोघीही आपापली जागा पकडून झोपायला येत. फुस्स करून रूपा अंग टाकी आणि झोपी जाई; पण सोनालीला मात्र अशी झोप येत नसे. लहान मुलासारखं तिला मला थोपटून झोपवावं लागे. तेव्हा कुठे बाईसाहेब झोपत. ती झोपे तीही एखाद्या लहान मुलासारखी अस्ताव्यस्त. झोपेत बाईसाहेब लोळतही भरपूर. शेवटी त्या दोघींच्या मध्ये मलाच झोपायला पुरेशी जागा मिळत नसे.

सोनाली आणि रूपाली लहान होत्या तोपर्यंत रूपालीच अंगापिंडानं मोठी होती. वयानं तर ती सोनालीपेक्षा चांगली सात दिवसांनी मोठी. त्यामुळे ती सोनालीवर ताईगिरी करी. सोनालीवर गुरगुरे, तिला दमात घेई. सोनाली बिचारी गरीब. रूपाली तिच्यावर गुरगुरली, की बापडी कोपऱ्यात जाऊन निमूट बसे. पण दोघी वाढू लागल्या आणि सारं दृश्यच बदललं.

2) कोण ते लिहा :

i) सोनालीवर ताईगिरी करणारी –

उत्तर :

सोनालीवर ताईगिरी करणारी – रूपाली

ii) झोपायची वेळ झाली की उडी मारून बिछान्यात शिरणारी –

उत्तर :

झोपायची वेळ झाली की उडी मारून बिछान्यात शिरणारी – सोनाली

3) स्वमत :

सोनाली व दीपाली यांच्यातील जिव्हाळा व्यक्त करणारा प्रसंग तुमच्या शब्दांत लिहा.

उत्तर :

सोनाली आणि रूपाली या दोघी लहान असताना एकमेकींशी अतिशय जिव्हाळ्याने वागत असत. रात्री झोपण्याच्या वेळी दोघीही एकाच बिछान्यात चक्क नाचत, कुदत आणि खेळत असत. खेळून-खेळून दोघीही थकून-दमून जात, आणि मग आपापली जागा पकडून झोपी जात. यावेळी रूपाली फिस्स करून आपले अंग टाकी आणि गाढ झोपी जाई, तर सोनालीला मात्र लगेच झोप येत नसे. अशा वेळी लेखकाला लहान मुलासारखं तिला थोपटून झोपवावं लागे.

हा प्रसंग त्यांच्यातील निरागस, खेळकर आणि जिव्हाळ्याचे नाते स्पष्टपणे दाखवतो. दोघी एकाच बिछान्यात सोबत खेळताना, दंगामस्ती करताना आणि शेवटी एकमेकींच्या सान्निध्यात शांत झोपताना दिसतात – यातून त्यांच्यातील निखळ मैत्री आणि आपुलकीचे दर्शन घडते. लहानपणी असलेला हा जिव्हाळा पुढे मोठ्या झाल्यावर मात्र वयोमानानुसार आणि ताईगिरीमुळे काहीसा बदलत गेला, याची जाणीवही या प्रसंगातून होते.

अपठित गद्य

इ) उताऱ्याच्या आधारे सुचनेनुसार कृती करा.

1) आकृतिबंध पूर्ण करा :

उत्तर :

मातेचा महिमा मी किती सांगू, किती गाऊ ? मातृमहिमा मुक्यानेच वर्णावा लागेल. मातेचे सारे मुलांसाठी. मुलांसाठी तिचा जीव. मुलांसाठी ती वाटेल ते करील. मुलांची सेवाचाकरी करताना ती थकणार नाही. बसणार नाही. तिला कोठे काहीही मिळो, स्वत:च्या लेकरांसाठी ती ते घेऊन येईल. मुलाचे जरा काही दुखले-खुपले, की ती कावरी-बावरी होते. आई ! ह्या दोन अक्षरांत साऱ्या श्रुतिस्मृती आहेत. सारी महाकाव्ये आहेत. ह्या दोन अक्षरांत माधुर्याचा सागर आहे, पावित्र्याचे आगर आहे. फुलाची कोमलता, गंगेची निर्मलता, चंद्राची रमणीयता, सागराची अनंतता, पृथ्वीची क्षमता, पाण्याची रसता जर तुम्हाला पाहायची असेल, तर आईजवळ क्षणभर बसा. सारे तुम्हाला मिळेल.

2) कधी ते लिहा :

i) आई कावरीबावरी होते –

उत्तर :

मुलांचे जरा काही दुखले-खुपले, की आई कावरीबावरी होते.

ii) आई थकणार नाही –

उत्तर :

मुलांची सेवाचाकरी करताना आई थकणार नाही.

विभाग -2 : पद्य

2. अ) कवितेच्या आधारे सुचनेनुसार कृती करा :

1) अ) चौकटी पूर्ण करा :

i) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी नाकारलेली गोष्ट –

उत्तर :

मळवाट (मळवाटेने जायचे)

ii) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे स्वागत करणारे –

उत्तर :

खाचखळगे

तू निघालास तेव्हा काळोखाचं राज्य होतं.

सूर्यफुलांनी पाठ फिरविली होती.

मळवाटेने जायचे नाकारलेस तेव्हा

खाचखळग्यांनी तुझे स्वागत केले.

तू झालास परिस्थितीवर स्वार

आणि घडविलास नवा इतिहास

तू झालास मूक समाजाचा नायक

आणि जागा केलास उभा बहिष्कृत भारत.

तू फुंकलेस रणशिंग अगाध ज्ञानाच्या बळावर

तू तोडल्यास गुलामांच्या पायांतल्या बेड्या

आणि केलेस उभे चवदार तळ्याच्या काठावर

युद्धात जवानांना उभे करावे तसे.

तुझे शब्द जसे की

महाकाव्ये तुझ्या पायाजवळ गळून पडावीत

तुझा संघर्ष असा की

काठ्यांच्या संगिनी व्हाव्यात.

तुझ्या डरकाळीने हादरलं आकाश; डचमळली पृथ्वी

आणि बघता बघता चवदार तळ्याला आग लागली.

आज पन्नास वर्षांनी अनुभवतोय

सूर्यफुले तुझा ध्यास घेतायत

बिगूल प्रतीक्षा करतोय

चवदार तळ्याचं पाणी, तेही आता थंड झालंस.

2) आकृतिबंध पूर्ण करा :

उत्तर :

3) खालील पद्यपंक्तींचा सरळ अर्थ तुमच्या शब्दांत लिहा :

तू झालास परिस्थितीवर स्वार

आणि घडविलास नवा इतिहास

उत्तर :

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी अत्यंत प्रतिकूल आणि कठीण अशा सामाजिक परिस्थितीवर मात केली. त्या काळी अस्पृश्यता, जातिभेद आणि सामाजिक विषमता यांसारख्या अनेक अडचणींना तोंड द्यावे लागत असतानाही, त्यांनी हार न मानता त्या परिस्थितीवर स्वतःचे नियंत्रण मिळवले, म्हणजेच परिस्थितीवर मात करून ते तिच्यावर स्वार झाले.

अशा प्रकारे परिस्थितीवर विजय मिळवत त्यांनी समाजासाठी एक नवा, वेगळा आणि क्रांतिकारी इतिहास घडवला. अस्पृश्य व शोषित समाजाला त्यांनी हक्क, स्वाभिमान आणि नवी दिशा मिळवून दिली, आणि त्याद्वारे भारताच्या सामाजिक इतिहासाला नवे वळण दिले.

4) काव्यसौंदर्य :

‘आज पन्नास वर्षांनी अनुभवतोय

सूर्यफुले तुझा ध्यास घेतायत

बिगूल प्रतीक्षा करतोय

चवदार तळ्याचं पाणी, तेही आता थंड झालंय’.

या ओळीतील विचारसौंदर्य स्पष्ट करा.

उत्तर :

रील काव्यपंक्तींमधून कवीने डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या क्रांतिकार्यानंतर पन्नास वर्षांनी समाजाची झालेली अवस्था अत्यंत प्रभावीपणे व्यक्त केली आहे.

‘सूर्यफुले तुझा ध्यास घेतायत’ या ओळीतून असे सूचित होते की, ज्याप्रमाणे सूर्यफूल सूर्याच्या दिशेने वळते, त्याचप्रमाणे आजचा समाज अजूनही बाबासाहेबांच्या विचारांकडे, त्यांच्या आदर्शांकडे आशेने पाहत आहे – त्यांचा ध्यास घेत आहे. मात्र यातून एक सूक्ष्म खंतही जाणवते की, बाबासाहेबांनी दाखवलेला मार्ग अजूनही पूर्णपणे अंगीकारला गेलेला नाही.

‘बिगूल प्रतीक्षा करतोय’ या ओळीतून क्रांतीचे रणशिंग अजूनही नव्या लढ्याची, नव्या जागृतीची वाट पाहत असल्याचे सूचित होते. जणू संघर्ष अजून संपलेला नाही, तो पुन्हा नव्याने पुकारण्याची गरज आहे.

सर्वांत महत्त्वाची आणि अर्थपूर्ण ओळ म्हणजे ‘चवदार तळ्याचं पाणी, तेही आता थंड झालंय’. चवदार तळ्याचा सत्याग्रह हा क्रांतीचा, पेटलेल्या संघर्षाचा प्रतीक होता – त्यावेळी ते पाणी जणू आगीसारखे तापलेले, क्रांतीने धगधगते होते. पण आज पन्नास वर्षांनंतर तेच पाणी ‘थंड’ झाले आहे, याचा अर्थ त्या काळचा जोश, चेतना आणि संघर्षाची धार आज हळूहळू निवत चालली आहे.

अशा प्रकारे या ओळींमधून कवीने आजच्या पिढीला बाबासाहेबांच्या कार्याचे स्मरण करून देत, त्यांचा विचार व लढा पुढे चालू ठेवण्याची गरज अत्यंत भावपूर्ण व प्रतीकात्मक शैलीत अधोरेखित केली आहे. हेच या ओळींचे खरे विचारसौंदर्य आहे.

आ) खालील मुद्द्यांच्या आधारे खालीलपैकी कोणत्याही एका कवितेसंबंधी खालील कृती सोडवा.

उत्तर :

इ) खाली दिलेल्या काव्यपंक्तीचे रसग्रहण करा :

‘वस्तूंना मनही नसेल कदाचित, पण ते

असल्यासारखे वागलो तर वस्तू

प्रचंड सुखावतात’.

उत्तर :

संदर्भ : प्रस्तुत काव्यपंक्ती कवी द. भा. धामणस्कर यांच्या ‘वस्तू’ या कवितेतून घेतलेल्या आहेत.

रसग्रहण :

आपल्या दैनंदिन आयुष्यात आपण अनेक वस्तूंचा वापर करतो, पण बहुतांश माणसे या वस्तूंना निर्जीव समजून त्यांच्याशी निष्काळजीपणे व निर्दयतेने वागतात. त्यांना वाट्टेल तसे हाताळतात, फेकतात किंवा वापरून टाकतात. माणसांच्या याच बेपर्वा वृत्तीवर भाष्य करताना कवी वरील ओळींतून एक अतिशय संवेदनशील व वेगळा विचार मांडतात.

कवी म्हणतात की, कदाचित वस्तूंना खरोखरच मन नसेलही – हे वैज्ञानिकदृष्ट्या खरेही असू शकते. परंतु तरीही जर आपण त्या वस्तूंना मन आहे असे समजून, प्रेमाने व आपुलकीने वागवले, तर त्या वस्तूदेखील अतिशय सुखावतात, आनंदित होतात. यातून कवीला असे सुचवायचे आहे की वस्तू आणि माणूस यांच्यातील नाते हे केवळ उपयोगितेपुरते मर्यादित नसावे, तर त्यात स्नेह, जिव्हाळा आणि कृतज्ञताही असावी.

या ओळींमधून चेतनगुणोक्ती अलंकाराचा सुंदर वापर दिसून येतो – कारण निर्जीव वस्तूंवर सजीव, संवेदनशील मानवी भावनांचा आरोप कवीने केला आहे. साध्या, सोप्या व निवेदनात्मक भाषाशैलीतून कवीने एक अत्यंत खोल व चिंतनशील आशय अलगदपणे वाचकांपर्यंत पोहोचवला आहे.

काव्यसौंदर्य : या ओळींतून कवी आपल्याला जीवनाकडे पाहण्याचा एक नवा, संवेदनशील दृष्टिकोन देतात — जो केवळ वस्तूंपुरता मर्यादित नसून, माणसाच्या माणुसकीशीही जोडलेला आहे. ज्या माणसाला निर्जीव वस्तूंबद्दलही आपुलकी वाटते, तो माणूस आपल्या आजूबाजूच्या सजीवांशीही तितक्याच प्रेमाने व संवेदनशीलतेने वागेल, हा विचार या ओळींमधून अप्रत्यक्षपणे व्यक्त होतो.

विभाग – 3 : स्थूलवाचन

3. खालीलपैकी कोणत्याही दोन कृती सोडवा :

1) ‘माणसे पेरा। माणुसकी उगवेल’ या विधानाचा तुम्हांला समजलेला अर्थ लिहा.

उत्तर :

मातीत बीज पेरलं की, मातीच्या कष्टमय मायेतून त्याचे झाड होते. माती त्या बीजाला सगळ्या नैसर्गिक आपत्तींपासून वाचवते. दुष्काळाशी लढते. बीजाची मायेने निगराणी करते. या सर्व प्रक्रियेतून बीजाचा वृक्ष होतो. त्याप्रमाणेच आजच्या मूल्यहीन समाजामध्ये चांगल्या संस्काराच्या मातीत जर माणसांना पेरले, तर त्यातून मानवतेचा निकोप वृक्ष उभा राहील, अशी आशादायक भावना या विधानातून व्यक्त झाली आहे. नवविचारांच्या नवसमाजात माणुसकीला बहर येईल व मानवजात सुखी होईल, असा सर्जनशील आशय ‘माणूस पेरा ! माणुसकी उगवेल !’ या विधानातून व्यक्त होतो.

2) ‘पती निधनानंतर आपण सैन्यात भरती व्हायचं’, स्वाती महाडिक यांच्या या निर्धारातून समाजाला काय संदेश मिळतो, ते तुमच्या शब्दांत लिहा.

उत्तर :

स्वाती महाडिक यांनी पतिनिधनाचे असीम दु:ख झेलले. त्या दु:खात बुडून जाऊन त्या निष्क्रिय झाल्या नाहीत. त्यांचे स्वत:च्या पतीवर निस्सीम प्रेम होते. देशाच्या रक्षणासाठी आपला पतीही सीमेवर उभा आहे, याचा त्यांना खूप अभिमान वाटत होता. म्हणूनच आपल्या पतीचे देशाची सेवा करण्याचे अपूर्ण राहिलेले स्वप्न पूर्ण करण्याचा त्यांनी निर्धार केला. एवढेच नव्हे तर तो निर्धार त्यांनी पुरा केला. या घटनेचा समाजावर प्रभाव पडलाच. समाजाला त्यातून एक महत्त्वाचा संदेश मिळाला.

आपल्या समाजात अजूनही पुरुषप्रधान संस्कृती आहे. पुरुषांनी सैन्यात भरती होण्याबाबत समाज अनुकूल असतो. हाच समाज स्त्रियांना सैन्यात पाठवण्यास मात्र तयार नसतो. पुरुषप्रधानतेमुळे स्त्रीने काय करावे आणि काय करू नये, याबाबत बंधने असतात. स्त्रियांकडे शारीरिक-मानसिक बळ कमी असते, स्त्रिया सैनिकांचे काम करूच शकणार नाहीच, अशीच समाजाची धारणा असते.

या पार्श्वभूमीवर, स्त्रिया पुरुषांइतक्याच सक्षम असून सैनिकांचे कामही करू शकतात, असा संदेश समाजाचा मिळतो.

3) व्युत्पत्ती कोशाचे कार्य लिहा.

उत्तर :

व्युत्पत्ती कोशाचे कार्य : व्युत्पत्ती म्हणजे एखाद्या शब्दाच्या किंवा अर्थाच्या मुळाचे ज्ञान होय. व्युत्पत्ती सांगणे म्हणजे एखाद्या शब्दाच्या मुळाविषयी माहिती देणे होय. अशा अनेक शब्दांच्या व्युत्पत्तींचा संग्रह म्हणजे व्युत्पत्ती कोश !

व्युत्पत्ती कोशाचे कार्य पुढीलप्रमाणे चार प्रकारे चालते :

i) मराठी भाषेतील – प्रमाण व बोली – शब्दांचे मूळ रूप दाखवणे.

ii) विशिष्ट प्रदेशात व भौगोलिक परिसरात एकाच शब्दातील उच्चारात बदल होत असतो. हा शब्दाच्या उच्चारातील बदल व फरक दाखवणे.

iii) भाषेमध्ये इतिहासाच्या दृष्टीने फरक होत असतात. भिन्न भिन्न काळात जे शब्दांत बदल होतात, त्या बदलांचे कारण स्पष्ट करणे.

iv) भिन्न भिन्न समजांत वेगवेगळ्या कारणांनी शब्दांच्या अर्थाच्या अंगानेही बदल संभवतात. हे अर्थातील बदल स्पष्ट करणे.

विभाग – 4 : भाषाभ्यास

4. अ) व्याकरण घटकांवर आधारित कृती :

1) समास

योग्य जोड्या लावा :

उत्तर :

2) शब्दसिद्धी :

खाली दिलेल्या शब्दांचे वर्गीकरण करून तक्ता पूर्ण करा :

(बिनचूक, जमीनदार, तीळतीळ, आंबटचिंबट)

उत्तर :

3) वाक्प्रचार :

खालीलपैकी कोणत्याही दोन वाक्प्रचारांचा अर्थ सांगून वाक्यात उपयोग करा :

i) कंठस्नान घालणे

उत्तर :

अर्थ : ठार मारणे / जीवे मारणे.
वाक्य : स्वातंत्र्यलढ्यात इंग्रजांनी अनेक क्रांतिकारकांना कंठस्नान घातले.

ii) हुकमत गाजवणे

उत्तर :

अर्थ : सत्ता किंवा अधिकार चालवणे, आपला वरचष्मा दाखवणे.
वाक्य : गावातील जमीनदार गरीब शेतकऱ्यांवर सतत हुकमत गाजवत असे.

iii) व्यथित होणे

उत्तर :

अर्थ : दुःखी होणे, मनाला वेदना होणे.
वाक्य : आपल्या मित्राच्या अपघाताची बातमी ऐकून राजू खूप व्यथित झाला.

iv) आनंद गगनात न मावणे

उत्तर :

अर्थ : अत्यानंद होणे, आनंदाला पारावार न उरणे.
वाक्य : परीक्षेत पहिला क्रमांक मिळाल्याचे कळताच सोनालीचा आनंद गगनात मावेनासा झाला.

आ) भाषिक घटकांवर आधारित कृती :

1) शब्दसंपत्ती :

1) खालील शब्दांचे समानार्थी शब्द लिहा :

i) मार्ग =

उत्तर :

मार्ग = रस्ता, पथ

ii) जल =

उत्तर :

जल =पाणी, उदक

2) खालील शब्दांचे विरुद्धार्थी शब्द लिहा :

i) सुपीक x

उत्तर :

सुपीक x नापीक

ii) ज्ञानी x

उत्तर :

ज्ञानी x अज्ञानी

3) खालील शब्दांचे वचन बदला :

i) भिंती –

उत्तर :

भिंती – भिंत

ii) रस्ता

उत्तर :

रस्ता – रस्ते

4) खालील शब्दातील अक्षरांपासून दोन अर्थपूर्ण शब्द तयार करा :

रखवालदार

उत्तर :

वार, दार, रवा, खरा

2) लेखननियमांनुसार लेखन :

खालील वाक्यांतील लेखननियमांनुसार चुकीचे शब्द ओळखून दुरुस्त करा.

(कोणतीही दोन वाक्ये सोडवा) :

i) महर्षि कर्वे यांजमध्ये स्थीतप्रज्ञाची लक्षणे होती.

उत्तर :

महर्षी कर्वे यांजमध्ये स्थितप्रज्ञाची लक्षणे होती.

ii) पावसाळ्यात दीशा धुसर झालेल्या असतात.

उत्तर :

पावसाळ्यात दिशा धुसर झालेल्या असतात.

iii) महाराष्ट्र हि संतांची भुमी आहे.

उत्तर :

महाराष्ट्र ही संतांची भूमी आहे.

iv) शनीवारी दूपारी साडेबाराची वेळ होती.

उत्तर :

शनिवारी दुपारी साडेबाराची वेळ होती.

3) खालील विरामचिन्हे ओळखा :

i) , –

उत्तर :

स्वल्पविराम

ii) ” ” –

उत्तर :

दुहेरी अवतरण चिन्ह

4) पारिभाषिक शब्द :

खालील शब्दांना प्रचलित मराठी भाषेतील शब्द लिहा :

i) Tax –

उत्तर :

कर

ii) Exhibition –

उत्तर :

प्रदर्शन

विभाग – 5 : उपयोजित लेखन

5. अ) खालील कृती सोडवा :

1) पत्रलेखन :

खालील निवेदन वाचा व त्याखालील कोणतीही एक कृती सोडवा :

उत्तर :

प्रति,
मा. व्यवस्थापक,
आम्रपाली रोपवाटिका,
यशवंतनगर, सांगली.

विषय : वृक्षारोपण कार्यक्रमासाठी रोपांची मागणी करण्याबाबत.

महोदय,

सविनय निवेदन की, मी मधुरा कुलकर्णी, ज्ञानदीप विद्यालय, सांगली येथील विद्यार्थी प्रतिनिधी या नात्याने हे पत्र लिहीत आहे. आपल्या ‘आम्रपाली रोपवाटिका’ यांच्यातर्फे ‘वृक्षवल्ली आम्हां सोयरे वनचरे’ या नावाने १५ जून ते २० जून या कालावधीत सकाळी ९ ते सायं ५ या वेळेत, शालेय संस्थांसाठी फळे, फुले व उपयुक्त झाडांच्या रोपांचे मोफत वाटप करण्यात येणार असल्याचे समजले. हा उपक्रम अतिशय स्तुत्य व पर्यावरणपूरक असल्याने, आमच्या विद्यालयातर्फे यात सहभागी होण्याची तीव्र इच्छा आहे.

आमच्या विद्यालयाच्या परिसरात मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण करण्याचा आमचा मानस असून, त्यासाठी आम्हांला फळझाडे, फुलझाडे तसेच सावली देणाऱ्या झाडांची सुमारे १०० रोपे हवी आहेत. तसेच सर्वांत जास्त रोपे नेऊन त्यांचे उत्तम संवर्धन करणाऱ्यास बक्षीस देण्यात येणार असल्याचेही समजले, त्यामुळे या स्पर्धेतही सहभागी होण्यास आमचे विद्यार्थी उत्सुक आहेत.

तरी कृपया आम्हांला आवश्यक ती रोपे उपलब्ध करून द्यावीत आणि रोपे नेण्याची योग्य ती वेळ व तारीख कळवावी, ही विनंती.

आपला विश्वासू,
मधुरा कुलकर्णी
विद्यार्थी प्रतिनिधी,
ज्ञानदीप विद्यालय, सांगली

दिनांक : //२०२४

प्रति,
मा. व्यवस्थापक,
आम्रपाली रोपवाटिका,
यशवंतनगर, सांगली.

विषय : ‘वृक्षवल्ली आम्हां सोयरे वनचरे’ या स्तुत्य उपक्रमाबद्दल अभिनंदन.

महोदय,

सविनय निवेदन की, मी मधुरा कुलकर्णी, ज्ञानदीप विद्यालय, सांगली येथील विद्यार्थी प्रतिनिधी या नात्याने हे पत्र लिहीत आहे. आपल्या ‘आम्रपाली रोपवाटिका’ यांच्यातर्फे राबवण्यात येत असलेल्या ‘वृक्षवल्ली आम्हां सोयरे वनचरे’ या उपक्रमाची माहिती मिळाली, आणि हा उपक्रम वाचून मनापासून आनंद झाला.

आजच्या काळात वाढते प्रदूषण, जंगलतोड आणि पर्यावरणाचा ऱ्हास पाहता, अशा प्रकारच्या उपक्रमांची अत्यंत गरज आहे. शालेय संस्थांसाठी फळझाडे, फुलझाडे व उपयुक्त झाडांच्या रोपांचे मोफत वाटप करून आपण विद्यार्थ्यांमध्ये लहान वयातच निसर्गाविषयी प्रेम व जबाबदारीची जाणीव रुजवत आहात, ही खरोखर कौतुकास्पद बाब आहे. तसेच सर्वाधिक रोपे नेऊन त्यांचे उत्तम संवर्धन करणाऱ्यांना बक्षीस देण्याची कल्पनाही विद्यार्थ्यांना अधिक उत्साहाने व जबाबदारीने वृक्षसंवर्धनाकडे वळवणारी आहे.

अशा उपक्रमांमुळे केवळ पर्यावरणाचे रक्षण होत नाही, तर विद्यार्थ्यांमध्ये सामाजिक बांधिलकीची भावनाही निर्माण होते. आपल्या संस्थेच्या या पर्यावरणपूरक व समाजोपयोगी कार्याबद्दल आमच्या विद्यालयातर्फे मी आपले मनःपूर्वक अभिनंदन करते आणि भविष्यातही असेच स्तुत्य उपक्रम राबवत राहावेत, अशी सदिच्छा व्यक्त करते.

कळावे,
आपली विश्वासू,
मधुरा कुलकर्णी
विद्यार्थी प्रतिनिधी,
ज्ञानदीप विद्यालय, सांगली

दिनांक : //२०२४

किंवा

2) विभाग – 1 : गद्य (इ) [प्र. क्र. 1 (इ)] मधील अपठित गद्य उताऱ्याच्या एक-तृतीयांश एवढा सारांश तुमच्या शब्दांत लिहा.

उत्तर :

आईचा महिमा शब्दांत सांगणे किंवा गाणे किती अवघड आहे, हे लेखक अत्यंत भावुकतेने व्यक्त करतात. आईचे सर्व अस्तित्व मुलांसाठीच असते – तिचा जीव, तिचे सर्वस्व मुलांसाठीच असते. मुलांची सेवाचाकरी करताना ती कधीच थकत नाही किंवा विश्रांती घेत नाही. स्वतःजवळ जे काही असेल, ते सर्व ती आपल्या लेकरांसाठी घेऊन येते. मुलांना जरा जरी दुखले-खुपले, तरी आई अस्वस्थ व कावरीबावरी होते.

‘आई’ या केवळ दोन अक्षरी शब्दात सर्व श्रुती-स्मृती व महाकाव्ये सामावलेली आहेत, इतका हा शब्द व्यापक व अर्थपूर्ण आहे. या शब्दात माधुर्याचा अथांग सागर आणि पावित्र्याचे भांडार भरलेले आहे. फुलाची कोमलता, गंगा नदीची निर्मलता, चंद्राची रमणीयता, सागराची अनंतता, पृथ्वीची सहनशक्ती आणि पाण्याची रसाळता – हे सर्व गुण जर प्रत्यक्ष पाहायचे असतील, तर केवळ आईजवळ क्षणभर बसावे; तेव्हा हे सर्व दिव्यगुण एकाच वेळी अनुभवायला मिळतात, असे लेखक शेवटी सांगतात.

आ) खालीलपैकी कोणत्याही दोन कृती सोडवा :

1) जाहिरातलेखन :

संगणक प्रशिक्षण वर्गाची आकर्षक जाहिरात तयार करा.

उत्तर :

2) बातमीलेखन :

खालील विषयावर बातमी तयार करा :

‘ज्ञानज्योत विद्यालय’, वर्धा येथे १५ ऑगस्ट रोजी स्वातंत्र्यदिन साजरा झाला.

उत्तर :

‘ज्ञानज्योत विद्यालया’त स्वातंत्र्यदिन उत्साहात साजरा

वर्धा, दि. १५ ऑगस्ट (प्रतिनिधी) : येथील ‘ज्ञानज्योत विद्यालया’त आज ७९ वा स्वातंत्र्यदिन मोठ्या उत्साहात व देशभक्तीपूर्ण वातावरणात साजरा करण्यात आला.

कार्यक्रमाची सुरुवात सकाळी ठीक ८ वाजता विद्यालयाचे मुख्याध्यापक यांच्या हस्ते ध्वजारोहणाने झाली. यावेळी राष्ट्रगीताने संपूर्ण परिसर दुमदुमून गेला. ध्वजवंदनानंतर उपस्थित मान्यवरांनी विद्यार्थ्यांना स्वातंत्र्यलढ्यातील क्रांतिकारकांच्या बलिदानाची आठवण करून दिली आणि देशासाठी कर्तव्यनिष्ठेने कार्य करण्याचे आवाहन केले.

या प्रसंगी विद्यार्थ्यांनी देशभक्तिपर गीते, नृत्य व पथनाट्य सादर करून उपस्थितांची मने जिंकली. तसेच ‘स्वातंत्र्य म्हणजे काय?’ या विषयावर आधारित वक्तृत्व स्पर्धाही आयोजित करण्यात आली होती, ज्यामध्ये अनेक विद्यार्थ्यांनी उत्स्फूर्तपणे सहभाग घेतला. विजेत्या विद्यार्थ्यांना मान्यवरांच्या हस्ते बक्षिसे देऊन गौरवण्यात आले.

कार्यक्रमाच्या शेवटी विद्यालयातर्फे सर्व विद्यार्थ्यांना खाऊ वाटप करण्यात आले. या संपूर्ण कार्यक्रमाचे आयोजन शिक्षकवर्गाने अत्यंत नियोजनबद्ध पद्धतीने केले होते, तर कार्यक्रमाच्या यशस्वीतेसाठी विद्यार्थी व शिक्षकांनी विशेष परिश्रम घेतले. या स्वातंत्र्यदिन सोहळ्याला पालकवर्गानेही मोठ्या संख्येने उपस्थिती लावली.

३) कथालेखन :

खालील अपूर्ण कथा पूर्ण करून लिहा :

(दिलेली अपूर्ण कथा लिहून घेण्याची गरज नाही.)

कथा :

शाळेची घंटी वाजली. शाळा सुटल्याच्या आनंदात सर्व विद्यार्थी गडबडीने बाहेर पडू लागले. वरच्या मजल्यावरून श्रेया आणि नेहा धावतच बाहेर पडल्या. सिटीबसमध्ये जागा मिळत नाही म्हणून त्या भरभर चालत होत्या. शेवटी त्या बस थांब्याजवळ पोहोचल्या आणि ……………………

उत्तर :

शाळेची घंटी वाजली. शाळा सुटल्याच्या आनंदात सर्व विद्यार्थी गडबडीने बाहेर पडू लागले. वरच्या मजल्यावरून श्रेया आणि नेहा धावतच बाहेर पडल्या. सिटीबसमध्ये जागा मिळत नाही म्हणून त्या भरभर चालत होत्या. शेवटी त्या बस थांब्याजवळ पोहोचल्या आणि तितक्यात त्यांना समोरून एक वृद्ध आजी अडखळत, हळूहळू रस्ता ओलांडताना दिसल्या. रस्त्यावर वाहनांची प्रचंड वर्दळ होती आणि आजींच्या हातातील पिशवीही खाली पडली होती.

श्रेया आणि नेहा यांनी क्षणाचाही विलंब न करता एकमेकींकडे पाहिले आणि बस चुकण्याची पर्वा न करता त्या आजींच्या मदतीसाठी धावल्या. नेहाने आजींच्या हाताला आधार दिला, तर श्रेयाने खाली पडलेली पिशवी उचलून आजींच्या हातात दिली. दोघींनी मिळून आजींना सुखरूपपणे रस्त्याच्या पलीकडे नेले.

आजी मनापासून त्यांचे आभार मानत म्हणाल्या, “बाळांनो, तुमच्यासारखी संस्कारी मुले आजकाल क्वचितच पाहायला मिळतात. देव तुम्हांला खूप मोठं करो!” आजींच्या डोळ्यांत कृतज्ञतेचे भाव स्पष्ट दिसत होते.

इतक्यात त्यांची सिटीबस थांब्यावर येऊन थांबली, पण गर्दीमुळे त्यांना जागा मिळाली नाही आणि बस निघून गेली. सुरुवातीला थोडे वाईट वाटले, पण एका वृद्ध व्यक्तीला केलेल्या मदतीमुळे मिळालेला आनंद व समाधान त्याहूनही खूप मोठे होते. पुढच्या बसची वाट पाहत उभ्या असलेल्या श्रेया व नेहाच्या चेहऱ्यावर एक वेगळेच समाधान आणि अभिमान झळकत होता. त्या दिवशी त्यांना कळले की, खरी माणुसकी ही अशा छोट्या-छोट्या कृतींतूनच जपली जाते.

इ) लेखनकौशल्य :

खालील लेखनप्रकारांपैकी कोणतीही एक कृती सोडवा.

1) प्रसंगलेखन :

वरील प्रसंगी तुम्ही विद्यार्थी या नात्याने उपस्थित होतात अशी कल्पना करून प्रसंगलेखन करा.

उत्तर :

दिनांक ४ फेब्रुवारी हा दिवस माझ्या शालेय जीवनातील एक अविस्मरणीय दिवस म्हणून सदैव माझ्या स्मरणात राहील. या दिवशी आमच्या ‘साधना विद्यालय, धुळे’ येथे इयत्ता दहावीच्या विद्यार्थ्यांसाठी ‘शुभेच्छा समारंभ’ आयोजित करण्यात आला होता. सकाळी बरोबर १० वाजता या समारंभाला सुरुवात झाली आणि मी एक विद्यार्थी या नात्याने या हृद्य सोहळ्याला उपस्थित होतो.

समारंभासाठी शाळेचा सभागृह अतिशय सुंदर पद्धतीने सजवण्यात आला होता. फुलांची आरास, रंगीबेरंगी तोरणे आणि फलकावर मोठ्या अक्षरांत लिहिलेले “मन:पूर्वक शुभेच्छा!” हे शब्द पाहून वातावरण अगदी उत्साही व भारावलेले वाटत होते. कार्यक्रमाच्या अध्यक्षस्थानी आमचे मुख्याध्यापक श्री. रमाकांत धुमाळ सर होते, तर प्रमुख पाहुणे म्हणून श्री. अजय साठे उपस्थित होते. व्यासपीठावर दोन्ही मान्यवरांचे स्वागत टाळ्यांच्या गजरात करण्यात आले.

कार्यक्रमाची सुरुवात दीपप्रज्वलन व सरस्वती वंदनेने झाली. त्यानंतर सूत्रसंचालकाने सर्व उपस्थितांचे स्वागत केले. मुख्याध्यापक श्री. धुमाळ सरांनी आपल्या भाषणात दहावीच्या विद्यार्थ्यांनी परीक्षेला सामोरे जाताना आत्मविश्वासाने व शांत मनाने अभ्यास करावा, असा सल्ला दिला. त्यांचे शब्द ऐकून माझ्या मनातील परीक्षेची भीती बरीचशी कमी झाली.

त्यानंतर प्रमुख पाहुणे श्री. अजय साठे यांनी आपल्या भाषणातून जीवनात यशस्वी होण्यासाठी कठोर परिश्रम, चिकाटी आणि सकारात्मक दृष्टिकोन किती महत्त्वाचा आहे, हे अत्यंत प्रभावीपणे समजावून सांगितले. त्यांनी स्वतःच्या विद्यार्थीदशेतील अनुभवही आमच्याशी शेअर केले, जे ऐकताना संपूर्ण सभागृह टाळ्यांच्या कडकडाटाने भरून गेले.

यानंतर काही शिक्षकांनीही आपल्या विद्यार्थ्यांना शुभेच्छा देत भावनिक मनोगत व्यक्त केले. काही क्षण तर डोळ्यांच्या कडा पाणावल्यासारख्या वाटल्या, कारण गेल्या दहा वर्षांची शाळेतील आठवण एका क्षणात डोळ्यांसमोरून तरळून गेली. कार्यक्रमाच्या शेवटी सर्व दहावीच्या विद्यार्थ्यांना पेढे व शुभेच्छापत्रे देण्यात आली.

हा संपूर्ण समारंभ अनुभवताना माझ्या मनात एकाच वेळी उत्साह, आनंद आणि किंचित हुरहुरही दाटून आली होती. शाळेतील हा शेवटचा टप्पा आता संपत आल्याची जाणीव मनाला अस्वस्थ करत होती, पण त्याचबरोबर पुढील आयुष्यात नव्या उमेदीने वाटचाल करण्याची प्रेरणाही या समारंभातून मिळाली. हा दिवस आणि यातील प्रत्येक क्षण मी आयुष्यभर माझ्या मनात जपून ठेवेन, यात शंका नाही.

2) आत्मकथन :

दिलेल्या मुद्द्यांच्या आधारे चौकटीतीले घटकाचे आत्मकथन लिहा.

उत्तर :

मी आरसा बोलतोय…..

मी माझी मिशी निरखत होतो. ती अस्फुट अस्फुट दिसू लागली होती. कसा आकार होईल तिचा ? मला मिशी हवी थोडीशी रुंद. ओठांवरून किंचित उतरत उतरत येणारी आणि ओठांच्या टोकांवर येताच झटकन खाली वळणारी. माझ्या मिशीचा आकार मला हवा तसा मिळाला तर मी कसा दिसेन ? मी कोणाकोणाला आवडेन ? माझ्या डोळ्यांसमोर काही चेहरे तरळू लागले. मी गुंग होत गेलो. खळखळून हसण्याच्या आवाजाने माझ्या समाधीचा भंग झाला. मी चटकन इकडेतिकडे पाहिले. पण समोरचा आरसाच मला हसत होता, हे कळायला फार वेळ लागला नाही.

वा ! वा ! किती छान गुंग झाला होतास, नाही का ? पण ते जाऊ दे. तुम्हां माणसांना स्वप्न दाखवण्यासाठीच तर माझा जन्म झाला आहे !

“हे बघ. प्रत्येक माणसाचं स्वत:वरच सर्वांत जास्त प्रेम असतं. आपण इतरांपेक्षा वेगळं दिसावं म्हणून प्रत्येक जण काहीतरी वेगळी कृती, कोणीही न केलेली नवीनच कृती करण्याच्या प्रयत्नात असतो. या धडपडीतूनच माणसाने या पृथ्वीतलावर अनंत पराक्रम गाजवले आहेत. म्हणून तर माणूस आज सर्व प्राण्यांचा राजा, या पृथ्वीचा राजा म्हणून वावरतोय. या पराक्रमी माणसांनी आपल्या प्रत्येक पराक्रमानंतर आरशात स्वत:ला पाहिले असणारच आणि पाहता पाहता मुठी आवळून, हात उंचावून ‘माझा विजय असो’ असं मोठ्याने मनातल्या मनात घोषणा देत स्वत:चा जयजयकार केला असणारच, हे लक्षात ठेव. तुमच्या मनातल्या या प्रेरणेचा निर्माता मीच आहे. मीच तुमची प्रगती घडवून आणतो.

आठवते का रे ? जत्रेत आपली भेट झाली होती ! किती विविध रूपांत मी त्या आरसे महालात अवतरतो होतो ! तू तर नुसता लोटपोट हसत होतास. तुझ्याच किती प्रतिमा पाहायला मिळाल्या होत्या ! गोलगरगरीत, हडकुळी, एकदम बुटकी ! किती प्रतिमा ! एका आरशातली प्रतिमा आठवते ? डोकं मोठ्ठं भोपळ्याएवढं. बाकीचा देह दोन-अडीच फुट फक्त ! काय हसत होता तुम्ही सगळेजण !

“लक्षात ठेव, ही माझी रूपं केवळ विनोद करण्यासाठी निर्माण झालेली नाहीत. ड्रायव्हरला पाठीमागून येणाऱ्या गाड्या दाखवण्यासाठी मीच तर गाडीच्या कडेवर बसतो. वेगवेगळी भिंगे ही माझीच रूपे आहेत. प्रयोगशाळेतल्या सूक्ष्मदर्शकापासून अवकाशातल्या ग्रहगोलांचे निरीक्षण करणाऱ्या दुर्बिणींपर्यंत सर्वत्र मीच असतो. घरात, दारात, कपड्यांवर, दुकानांत, रस्त्यांवर, गाड्यांमध्ये, जत्रांमध्ये, इथे तिथे सर्वत्र मीच असतो. पण लक्षात ठेव, मी कधी स्वत:च्या मिजाशील राहिलो नाही.

पाणी पिण्यासाठी माणूस प्रथम नदीत वाकला तेव्हा त्याला स्वत:लाच स्वत:चे दर्शन घडले असणार. तेव्हापासून मी त्याच्यासोबत आहे. मी स्वत:ला बाजूला ठेवून माणसाला मदत केली आहे. तूसुद्धा अशीच मदत करीत राहा. पाहा, केवढा मोठा होशील तू !”

3) वैचारिक लेखन :

‘जलप्रदूषण-समस्या व उपाय’ या विषयावर तुमचे विचार लिहा.

उत्तर :

पाणी हे जीवन आहे, असे आपण नेहमी म्हणतो. मानवासह सर्व सजीवसृष्टीचे अस्तित्व पाण्यावरच अवलंबून आहे. परंतु आज हेच जीवनदायी पाणी झपाट्याने प्रदूषित होत चालले आहे, ही अत्यंत गंभीर आणि चिंताजनक बाब आहे. वाढते औद्योगिकीकरण, बेसुमार शहरीकरण आणि मानवाची बेजबाबदार वृत्ती यांमुळे नद्या, तलाव, विहिरी आणि समुद्र यांसारखे जलस्रोत आज मोठ्या प्रमाणावर प्रदूषित होत आहेत.

जलप्रदूषणाची अनेक कारणे आहेत. कारखान्यांतून बाहेर पडणारे रासायनिक व विषारी सांडपाणी कोणतीही प्रक्रिया न करता थेट नद्यांमध्ये सोडले जाते. शहरांतील घरगुती सांडपाणी, मैलापाणी यांचाही विनाप्रक्रिया विसर्ग जलस्रोतांत होतो. शेतीमध्ये वापरली जाणारी रासायनिक खते व कीटकनाशके पावसाच्या पाण्याबरोबर वाहत जाऊन नद्यांना व भूजलाला दूषित करतात. यांशिवाय प्लास्टिक कचरा, धार्मिक विधींतील निर्माल्य व मूर्ती विसर्जन यांमुळेही जलस्रोतांचे मोठ्या प्रमाणावर प्रदूषण होते.

या जलप्रदूषणाचे परिणाम अत्यंत घातक आहेत. दूषित पाण्यामुळे कावीळ, कॉलरा, टायफॉईड यांसारखे जीवघेणे आजार पसरतात. जलचर प्राण्यांचे व वनस्पतींचे अस्तित्व धोक्यात येते, तर पिण्यायोग्य शुद्ध पाण्याचे प्रमाणही दिवसेंदिवस घटत चालले आहे. भविष्यात याच गतीने जलप्रदूषण वाढत राहिल्यास, स्वच्छ पाण्यासाठी मानवजातीला मोठा संघर्ष करावा लागेल, यात शंका नाही.

मात्र ही समस्या असाध्य नाही; योग्य उपाययोजना केल्यास ती नक्कीच आटोक्यात आणता येईल. सर्वप्रथम, कारखान्यांतील सांडपाण्यावर प्रक्रिया करूनच ते नदीत सोडले जावे, यासाठी कठोर कायदे व त्यांची काटेकोर अंमलबजावणी आवश्यक आहे. सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्पांची (STP) संख्या वाढवली पाहिजे. प्लास्टिकच्या वापरावर निर्बंध घालून, निर्माल्य व मूर्ती विसर्जनासाठी स्वतंत्र कृत्रिम हौदांची व्यवस्था केली पाहिजे. शेतीमध्ये सेंद्रिय खतांचा वापर वाढवून रासायनिक खतांचा वापर कमी करणे गरजेचे आहे. यांशिवाय, वृक्षलागवड, पावसाच्या पाण्याचे संचयन आणि जनजागृती मोहिमा राबवूनही जलप्रदूषण रोखण्यास मदत होऊ शकते.

शेवटी एवढेच सांगावेसे वाटते की, पाणी वाचवणे व ते शुद्ध ठेवणे ही केवळ शासनाची नव्हे, तर आपल्या प्रत्येकाची जबाबदारी आहे. “जल है तो कल है” या उक्तीप्रमाणे, आजच जर आपण जलस्रोतांच्या संवर्धनासाठी गंभीरपणे पावले उचलली, तरच येणाऱ्या पिढ्यांसाठी शुद्ध व मुबलक पाणी उपलब्ध राहील.