सोनाली स्वाध्याय

सोनाली स्वाध्याय

सोनाली स्वाध्याय इयत्ता दहावी मराठी

1) आकृत्या पूर्ण करा.

अ)

उत्तर :

आ)

उत्तर :

2) तुलना करा.

उत्तर :

3) खालील वाक्यांतून दिसणारे सोनालीच्या स्वभावाचे पैलू लिहा.

अ) सोनालीचे दात कधी रुपालीला लागले नाहीत –

उत्तर :

सोनाली प्रेमळ होती

आ) रुपाली सोबत नसली तर सोनाली जाळीच्या दारावर पंजे मारी –

उत्तर :

सोनाली रूपालीवर जीवलग मैत्रिणीसारखे प्रेम करीत होती

इ) सोनालीने एक मोठ्ठी डरकाळी फोडली –

उत्तर :

जेवणाच्या वेळी फसवले तर सोनालीला खूप राग येत असे

ई) सोनाली शांत होऊन लेखकाचे पाय चाटू लागली –

उत्तर :

झालेल्या चुकीबद्दल माफी मागण्याची सोनालीची वृत्ती होती

उ) मोठ्ठ्याने फिस्कारून सोनाली गृहस्थाच्या अंगावर आली –

उत्तर :

आपल्या जवळच्या माणसाच्या संरक्षणासाठी धावते.

ऊ) सोनाली आळीपाळीने आमच्याकडे पाहत होती –

उत्तर :

आपल्या माणसांपासून आपण दूर जात आहोत, याचे सोनालीला दुःख होते.

4) पुढील घटना केव्हा घडल्या ते लिहा.

उत्तर :

5) सोनाली आणि रूपाली यांच्यातील मैत्री दर्शवणाऱ्या त्यांच्या दोन सवयी लिहा.

उत्तर :

i) सोनाली व रूपाली एकत्र फिरत, एकत्र झोपत.

ii) एकत्र जेवण घेत

6) खालील वाक्प्रचारांचे अर्थ सांगून वाक्यांत उपयोग करा.

अ) डोळे विस्फारून बघणे –

उत्तर :

अर्थ : डोळे मोठे करून आश्चर्याने बघणे.

वाक्यात उपयोग :

i) अचानक दार उघडून समोर राजा उभा राहिल्यावर रिया डोळे विस्फारून त्याच्याकडे बघू लागली.

ii) जादूगाराने केलेल्या चमत्काराकडे प्रेक्षक डोळे विस्फारून बघत होते.

iii) आकाशातून पडणाऱ्या उल्कापाताकडे मुले डोळे विस्फारून बघत होती.

iv) मी त्याला भेटले तेव्हा तो बिनधास्त रस्त्यावरून चालत होता, डोळे विस्फारून बघत होता, जणू काही तो दुसऱ्या जगात होता.

v) तिने जेव्हा लॉटरीचे तिकीट जिंकल्याचे ऐकले तेव्हा ती आनंदाने डोळे विस्फारून बघू लागली.

आ) लळा लागणे –

उत्तर :

अर्थ : मोठे प्रेम आणि आपुलकी वाटणे

वाक्यात उपयोग :

i) लहान मुलाला नवीन खेळणी पाहून लळा लागला.

ii) माझ्या आईला बागकामाची तीव्र लळा आहे.

iii) त्याला गायनाची लळा लागल्यामुळे त्याने गायनाचे शिक्षण घेण्याचा निर्णय घेतला.

इ) तुटून पडणे –

उत्तर :

अर्थ : त्वेषाने हल्ला करणे.

वाक्यात उपयोग :

i) त्याला त्याच्या मित्राने खोटं बोलल्यामुळे त्याच्यावर तुटून पडला.

ii) जेव्हा तिला कळले की ती नोकरी मिळाली नाही तेव्हा ती रडू लागली आणि तिच्या नशिबावर तुटून पडली.

iii) पर्यावरणाची होत असलेली हानी पाहून लोकांमध्ये सरकारवर तुटून पडण्याची भावना निर्माण होत आहे.

iv) त्याला वाईट सवयीमुळे त्रास होत असल्यामुळे त्याने त्या सवयींवर तुटून पडण्याचा निर्णय घेतला.

ई) तावडीत सापडणे –

उत्तर :

अर्थ : कचाट्यात पडणे

वाक्यात उपयोग :

i) चोर पोलिसांच्या तावडीत सापडला.

ii) अखेर तो माझ्या तावडीत सापडलाच.

iii) ती माणूस इतका खोटं बोलत होता की शेवटी तो स्वतःच्याच तावडीत सापडला.

7) स्वमत

अ) सोनाली व दीपाली यांच्यातील जिव्हाळा व्यक्त करणारा प्रसंग तुमच्या शब्दांत लिहा.

उत्तर :

एकदा दीपाली सोनालीबरोबर खेळत बसली होती. तेवढ्यात एक पेशन्ट तिथे आला. त्याला ते दृश्य पाहून धक्काच बसला. दीपाली चुकून सिंहिणीकडे गेली असावी, या कल्पनेने तो धावला आणि त्याने दीपालीचा चटकन उचलून घेतले. एक परका माणूस प्रिय व्यक्तीला उचलून घेतो याचा सोनालीला संताप आला. ती त्याच्यावर फिसकारली आणि चवताळून त्याच्यावर धावली. तिचा तो अवतार पाहून त्याने दीपालीला तशीच टाकली. तेवढ्याच अण्णा बाहेर आले. त्यांना घडलेली हकिकत समजली. तो प्रसंग प्रत्यक्ष पाहण्यासाठी अण्णांनी त्या गृहस्थाला दीपालीला उचलायला सांगितले. त्या गृहस्थाने दीपालीला हात लावला, मात्र सोनाली चवताळून त्याच्या अंगावर धावली. लेखकांचे घर हे आता तिला स्वतःचे घर वाटत आहे. घरातली माणसे ही आता तिची माणसे झाली होती. परक्या माणसांनी घरातल्या माणसांना हातसुद्धा लावणे तिला मंजूर नव्हते. सोनालीच्या मनातली प्रेमाची ही उत्कट भावना या प्रसंगातून व्यक्त होते.

आ) ‘पशूंना कोणी फसवलं, तर त्यांना राग येतो’, यासंबंधी तुम्ही अनुभवलेली एखादी घटना तुमच्या शब्दांत सांगा.

उत्तर :

एकदा माझ्या दारात एक गाय आली. मी घरात जाऊन चपाती आणली. गाईपासून थोड्या अंतरावर फेकली. गाय पटकन त्या बाजूला वळली आणि तिने खाली पडलेली चपाती पटकन खाऊन घेतली. मी परत गाईला हातातली चपाती दाखवली आणि दूरवर फेकली, तिने परत चपाती खाऊन घेतली. मला मजा वाटू लागली. यावेळी गाईची मजा घेण्याचे मी ठरवले. परत गाईला चपाती दाखवली आणि फेकल्यासारखे केले, पण खरं तर हातातील चपाती मी फेकलीच नाही. मी परत तसेच केले. आता मात्र गाईच्या लक्षात आले आणि ती सरळ माझ्या बाजूने वळली. मी भीतीने हातातली चपाती तिथेच टाकली आणि घरात पळाले. ज्याप्रमाणे माणसांना राग येतो त्याचप्रमाणे पशुंना कोणी फसवलं, तर त्यांना पण राग येतो. ही गोष्ट मी या प्रसंगातून शिकले.

भाषाभ्यास

द्वंद्व समास

खालील वाक्ये वाचा आणि त्यातील सामासिक शब्द ओळखा.

अ) ती दोघे बहीणभाऊ आहेत.

उत्तर :

ती दोघे बहीणभाऊ आहेत.

आ) खरेखोटे समजल्याशिवाय अभिप्राय देऊ नये.

उत्तर :

खरेखोटे समजल्याशिवाय अभिप्राय देऊ नये.

इ) कष्टाची मीठभाकर आयत्या पक्वानापेक्षा गोड लागते.

उत्तर :

कष्टाची मीठभाकर आयत्या पक्वानापेक्षा गोड लागते.

ज्या समासातील दोन्ही पदे अर्थदृष्ट्या प्रधान असतात, त्याला ‘द्वंद्व समास’ असे म्हणतात.

द्वंद्व समाजाचे एकूण तीन प्रकार आहेत.

1) इतरेतर द्वंद्व समास

2) वैकल्पिक द्वंद्व समास

3) समाहार द्वंद्व समास

1) इतरेवर द्वंद्व समास –

खालील सामासिक शब्दांचा विग्रह करा.

उदा., आईवडील – आई आणि वडील

अ) नाकडोळे

उत्तर :

नाक आणि डोळे

आ) सुंठसाखर

उत्तर :

सुंठ आणि साखर

इ) कृष्णार्जुन

उत्तर :

कृष्ण आणि अर्जुन

ई) विटीदांडू

उत्तर :

विटी आणि दांडू

ज्या समाजाचा विग्रह करताना ‘आणि’, ‘व’ या समुच्चयबोधक उभयान्वयी अव्ययांचा उपयोग करावा लागतो, त्या समासाला ‘इतरेतर द्वंद्व’ समास म्हणतात.

इतरेतर द्वंद्व समासाची वैशिष्ट्ये

अ) अर्थासाठी दोन्ही पदांची अपेक्षा असते.

आ) या समासाचा विग्रह करताना ‘आणि’, ‘व’ ही समुच्चयबोधक अव्यये वापरावी लागतात.

२) वैकल्पिक द्वंद्व समास –

खालील वाक्ये वाचा आणि त्यातील सामासिक शब्द ओळखा.

उदा., बरेवाईट प्रसंग सगळ्यांच्याच जीवनात येतात.

बरेवाईट – बरे किंवा वाईट

अ) कुठलीही गोष्ट स्वीकारण्यापूर्वी सत्यासत्याचा विचार करावा.

उत्तर :

सत्यासत्य

आ) सभेला चारपाच माणसेच उपस्थित होती.

उत्तर :

चारपाच

ज्या समासाचा विग्रह करताना ‘किंवा’, ‘अथवा’, ‘वा’ या विकल्पबोधक उभयान्वयी अव्ययाचा उपयोग करावा लागतो, त्यास ‘वैकल्पिक द्वंद्व समास’ असे म्हणतात.

वैकल्पिक समासाची वैशिष्ट्ये

अ) दोन्ही प्रधान पदांपैकी एकाचीच अपेक्षा असते.

आ) समासाचा विग्रह करताना ‘किंवा’, ‘अथवा’, ‘वा’ यांपैकी एखादे विकल्पबोधक उभयान्वयी अव्यय वापरावे लागते.

३) समाहार द्वंद्व समास

उदा., सहलीला जाताना पुरेसे अंथरुण-पांघरुण सोबत घ्यावे.

अंथरुण-पांघरुण-अंथरण्यासाठी व पांघरण्यासाठी लागणाऱ्या वस्तू व इतर कपडे.

खालील वाक्ये वाचा व त्यांतील सामासिक शब्द ओळखा.

अ) कोपऱ्यावरच्या मंडईत भाजीपाला चांगला मिळतो.

उत्तर :

भाजीपाला

आ) गरिबास कपडालत्ता द्यावा, अन्नपाणी द्यावे.

उत्तर :

कपडालत्ता

ज्या समासातील पदांचा विग्रह करताना त्यांतील पदांच्या अर्थाशिवाय त्याच जातीच्या इतर पदार्थाचाही त्यात समावेश केलेला असतो, त्यास ‘समाहार द्वंद्व समास’ असे म्हणतात.

समाहार द्वंद्व समासाची वैशिष्ट्ये

अ) समासातील पदांचा विग्रह करताना त्यातील पदांच्या अर्थाशिवाय त्याच जातीच्या इतर पदार्थाचाही समावेश केलेला असतो.

आ) समासात आलेल्या आणि त्या जातीच्या इतर वस्तूंच्या समुदायाला महत्त्व असते, म्हणून हा समसा एकवचनी असतो.

तक्ता पूर्ण करा.

उत्तर :