संसर्गजन्य रोग आणि रोगप्रतिबंध स्वाध्याय
संसर्गजन्य रोग आणि रोगप्रतिबंध स्वाध्याय इयत्ता पाचवी परिसर अभ्यास भाग १
१. काय करावे बरे ?
अ) खूप भूक लागली आहे; परंतु अन्नपदार्थ उघड्यावर ठेवले आहेत.
उत्तर :
खूप भूक लागली असली तरी उघड्यावर ठेवलेले अन्न खाऊ नये, कारण ते अस्वच्छ आणि दूषित असू शकते.
अशा वेळी प्रथम अन्नपदार्थ स्वच्छ झाकणाने झाकावेत किंवा ताजे, स्वच्छ अन्न मिळवावे.
आपल्या आरोग्याची काळजी घेणे हे खूप महत्त्वाचे आहे.
म्हणून स्वच्छ, सुरक्षित आणि झाकलेले अन्नच खावे.
२. जरा डोके चालवा.
डासांची पैदास रोखण्यासाठी कीटकनाशकांची फवारणी करणे, पाणी साचू न देणे यांपैकी अधिक चांगला उपाय कोणता ? का ?
उत्तर :
डासांची पैदास रोखण्यासाठी पाणी साचू न देणे हा अधिक चांगला आणि प्रभावी उपाय आहे.
कारण :
- डासांची अंडी व पिल्ले नेहमी साचलेल्या स्वच्छ पाण्यात वाढतात.
- पाणी साचू न दिल्यास त्यांच्या वाढीचे मुख्य कारणच नष्ट होते.
- कीटकनाशकांची फवारणी तात्पुरता उपाय असून शरीरालाही हानिकारक ठरू शकतो.
- पाणी साचू न देणे हा सुरक्षित, स्वच्छ आणि दीर्घकालीन उपाय आहे.
३. पुढील प्रश्नांची उत्तरे लिहा.
अ) संसर्गजन्य रोग म्हणजे काय ?
उत्तर :
संसर्गजन्य रोग म्हणजे असे रोग जे एका व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे जंतू, विषाणू, बुरशी किंवा परोपजीवी यांच्या माध्यमातून पसरतात.
हे रोग हवा, पाणी, अन्न, स्पर्श किंवा कीटक चाव्यांमुळेही पसरू शकतात.
आ) रोगप्रसाराची माध्यमे कोणती आहेत ?
उत्तर :
रोगप्रसाराची प्रमुख माध्यमे पुढीलप्रमाणे आहेत :
- हवा – खोकताना किंवा शिंकताना जंतू हवेत पसरतात.
- पाणी – दूषित पाणी पिल्याने रोग पसरतात.
- अन्न – स्वच्छ न ठेवलेले किंवा जुने अन्न रोगकारक ठरते.
- स्पर्श / संपर्क – संक्रमित व्यक्तीशी थेट संपर्क आल्यास रोग पसरतो.
- कीटक – डास, माश्या यांच्यामार्फतही अनेक रोग होतात.
इ) रोगाची साथ येते तेव्हा काय होते ?
उत्तर :
रोगाची साथ येते तेव्हा गावात किंवा परिसरात एकाच वेळी अनेक लोक आजारी पडू लागतात. त्यामुळे रुग्णसंख्या वाढते आणि रुग्णालयांवर, डॉक्टरांवर तसेच औषधांच्या उपलब्धतेवर ताण येतो. अशा वेळी शाळा, बाजार किंवा गर्दीची ठिकाणे प्रभावित होतात आणि काही ठिकाणे बंदही ठेवावी लागतात. लोकांमध्ये भीती निर्माण होते आणि सर्वजण स्वच्छता, उकळलेले पाणी पिणे, मास्क वापरणे किंवा इतर प्रतिबंधात्मक उपाय करण्याबाबत अधिक जागरूक होतात. म्हणूनच रोगाची साथ आल्यावर सावधगिरी आणि स्वच्छतेचे काटेकोर पालन करणे अत्यंत आवश्यक असते.
ई) लसीकरण म्हणजे काय ?
उत्तर :
लसीकरण म्हणजे एखाद्या रोगापासून संरक्षण मिळवण्यासाठी दिली जाणारी लस शरीरात टोचणे किंवा पाजणे ही प्रक्रिया.
लसीमुळे शरीरात रोगांशी लढण्याची प्रतिरोधक शक्ती (इम्युनिटी) तयार होते आणि भविष्यकाळात त्या रोगाचा तीव्र परिणाम होत नाही.
लसीकरणामुळे गोवर, पोलिओ, टिटॅनस, डिप्थेरिया यांसारख्या अनेक रोगांपासून संरक्षण मिळते.
उ) नवजात बालकाला देण्यात येणाऱ्या लसींची यादी करा.
उत्तर :
नवजात बालकाला जन्मानंतर लगेच किंवा पहिल्या काही आठवड्यांत खालील लसी देण्यात येतात :
- बीसीजी (BCG) लस – क्षयरोगापासून संरक्षण करते.
- ओरल पोलिओ लसीकरण (OPV-0) – पोलिओपासून संरक्षण करते.
- हिपॅटायटीस-बी (Hepatitis-B) लस – यकृताच्या रोगापासून संरक्षण करते.
ही लसी नवजात बाळाच्या आरोग्यासाठी अत्यंत महत्त्वाच्या असतात.
४. पुढील विधाने बरोबर की चूक ते लिहा.
अ) आतड्याच्या रोगांचा प्रसार हवेतून होतो.
उत्तर :
चूक
आ) काही रोग दैवी प्रकोपामुळे होतात.
उत्तर :
चूक
५. पुढे काही रोग दिले आहेत. त्यांचे अन्नातून प्रसार, पाण्यातून प्रसार आणि हवेतून प्रसार असे वर्गीकरण करा.
मलेरिया, टायफॉइड, कॉलेरा, क्षय, कावीळ, गॅस्ट्रो, हगवण, घटसर्प
उत्तर :
खालील रोग अन्नातून, पाण्यातून आणि हवेतून कसे पसरतात हे पुढीलप्रमाणे आहे :
१) अन्नातून प्रसार होणारे रोग
- टायफॉइड
- गॅस्ट्रो
- हगवण
२) पाण्यातून प्रसार होणारे रोग
- कॉलेरा
- टायफॉइड (अन्नासोबत पाण्यातूनही)
- गॅस्ट्रो
- हगवण
- कावीळ (Hepatitis-A पाण्यातून पसरू शकते)
३) हवेतून प्रसार होणारे रोग
- क्षय (TB)
- घटसर्प (Diphtheria)
४) डासांमार्फत प्रसार होणारा रोग
(याचा वेगळा वर्ग असतो परंतु पाण्याशी संबंधित असल्याने लक्षात ठेवा)
- मलेरिया — Anopheles डासांमुळे पसरतो.
६. कारणे द्या.
अ) गावात कॉलराची साथ पसरली असता पानी उकळून प्यावे.
उत्तर :
गावात कॉलराची साथ पसरली असता पाणी उकळून प्यावे कारण :
- कॉलरा हा पाण्यातून पसरणारा रोग आहे. दूषित पाण्यात कॉलराचे जीवाणू (विब्रियो कॉलरी) मोठ्या प्रमाणात असतात.
- पाणी उकळल्याने त्यातील जंतू नष्ट होतात. उकळत्या तापमानात सर्व हानिकारक जंतू मरतात.
- उकळलेले पाणी सुरक्षित होते, त्यामुळे आजार होण्याची शक्यता कमी होते.
- स्वच्छ आणि उकळलेले पाणी पिणे कॉलरापासून बचाव करण्याचा सर्वात सोपा व प्रभावी उपाय आहे.
आ) परिसरात पाण्याची डबकी होऊ देऊ नयेत.
उत्तर :
परिसरात पाण्याची डबकी होऊ देऊ नयेत कारण :
- डबक्यात डासांची पैदास मोठ्या प्रमाणात होते. विशेषतः मलेरिया आणि डेंग्यू पसरवणारे डास अशा ठिकाणी वाढतात.
- थांबलेल्या पाण्यात जंतू व सूक्ष्मजीव वाढतात, ज्यामुळे विविध आजारांचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो.
- डबक्यांमुळे परिसर अस्वच्छ आणि दुर्गंधीयुक्त होतो, ज्याचा आरोग्यावर वाईट परिणाम होतो.
- स्वच्छ व कोरडा परिसर रोगप्रसार रोखण्यासाठी आवश्यक आहे, त्यामुळे पाणी साचू न देणे अत्यंत महत्वाचे आहे.
म्हणूनच परिसरात पाणी साचू न देणे ही आरोग्य रक्षणाची महत्त्वाची सवय आहे.