पदार्थ वस्तू आणि ऊर्जा स्वाध्याय
पदार्थ वस्तू आणि ऊर्जा स्वाध्याय इयत्ता पाचवी परिसर अभ्यास भाग १
१. काय करावे बरे ?
अ) पाहुण्यांसाठी पटकन सरबत करायचे आहे. घरात केवळ खड साखर आहे.
उत्तर :
पाहुण्यांसाठी पटकन सरबत करायचे असेल आणि घरात फक्त खडसाखर असेल, तर ती बारीक करून वापरता येते. खडसाखर मिक्सरमध्ये फिरवून तिचे पावडर साखरेत रूपांतर करा. ही पावडर साखर पाण्यात लगेच विरघळते. त्यात लिंबूरस, थोडे मीठ व हवे असल्यास बर्फ घालून लगेच स्वादिष्ट सरबत तयार करता येते. अशाप्रकारे वेळ वाचतो आणि पाहुण्यांना ताजेतवाने पेय देता येते.
आ) मक्याच्या कणसावर लावायला मीठ हवे आहे पण फक्त खडेमीठ उपलब्ध आहे.
उत्तर :
मक्याच्या कणसावर लावण्यासाठी मीठ हवे आहे, पण घरात फक्त खडेमीठ उपलब्ध असल्यास त्याचे बारीक मीठ सहज तयार करता येते. खडेमीठ खलबत्त्यात कुटून किंवा मिक्सरमध्ये फिरवून ते बारीक पावडर मीठ बनवा. हे बारीक मीठ कणसावर सहज लावता येते आणि चवही छान येते. अशा प्रकारे उपलब्ध साहित्यातून उपाय काढून काम सोपे करता येते.
२. जरा डोके चालवा.
अ) कापराच्या वड्यांचा आकार हळूहळू कमी होताना का दिसतो.
उत्तर :
कापराच्या वड्या हळूहळू लहान होत जातात कारण त्या सुबक वायूमध्ये उडून जातात. कापूर हे उर्ध्वपाती (sublimation) गुणधर्म असलेले पदार्थ आहे. म्हणजेच कापूर घन अवस्थेतून थेट वायू अवस्थेत जातो. त्यामुळे हवा लागल्यावर किंवा वातावरणात ठेवताना त्याचा आकार आपोआप कमी होत जातो. म्हणूनच कापराच्या वड्या काही दिवसांत अगदी गायब झाल्यासारख्या दिसतात.
आ) सार्वजनिक वाहनांचा उपयोग केल्याने इंधनाची बचत कशी होते ?
उत्तर :
सार्वजनिक वाहनांचा उपयोग केल्याने इंधनाची बचत होते कारण एकच बस, ट्रेन किंवा ऑटो एकावेळी अनेक लोकांना एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी नेते. जर प्रत्येक जण वेगवेगळी वाहने वापरला तर इंधन जास्त प्रमाणात खर्च होईल. पण सर्वजण एकाच सार्वजनिक वाहनात प्रवास केल्यास एकच वाहन चालते, त्यामुळे एकूण इंधनाचा वापर कमी होतो. त्यामुळे प्रदूषणही कमी होते आणि पर्यावरणाचे संरक्षण होते.
३. खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा.
अ) डांबरगोळ्या ठेवलेल्या कपड्याला डांबरगोळ्यांचा वास कशामुळे येतो ?
उत्तर :
डांबरगोळ्या ठेवलेल्या कपड्याला वास येतो कारण डांबरगोळ्यांमधील पदार्थ हवेच्या संपर्कात आल्यावर वायूमध्ये रूपांतरित होतात (उर्ध्वपातन होतो). हे वायू कपड्यांवर चिकटतात आणि त्यामुळे त्या कपड्यांना डांबरगोळ्यांचा तीव्र वास येतो.
आ) निसर्गात पाणी कोणकोणत्या अवस्थांमध्ये आढळते ?
उत्तर :
निसर्गात पाणी खालील तीन अवस्थांमध्ये आढळते :
- घन अवस्था – बर्फ, हिम, गारांचा रूपात.
- द्रव अवस्था – नद्या, तलाव, समुद्र, पाऊस यांच्या रूपात.
- वायू अवस्था – जलवाष्प, धुके, वाफ यांच्या रूपात.
इ) पदार्थाची स्थायू, द्रव, वायू ही अवस्था कशावरून ठरते ?
उत्तर :
पदार्थाची घन, द्रव आणि वायू ही अवस्था मुख्यतः कणांच्या मांडणीवर आणि त्यांच्यातील अंतरावर अवलंबून ठरते.
- घन अवस्था : कण एकमेकांना घट्ट चिकटलेले असतात, त्यामुळे आकार ठरलेला असतो.
- द्रव अवस्था : कण थोडे सैल असतात, त्यामुळे द्रव वाहू शकतात.
- वायू अवस्था : कण अतिशय दूर–दूर असतात, त्यामुळे वायू सर्व दिशांना पसरणारे असतात.
म्हणूनच पदार्थातील कणांची रचना आणि त्यांच्यातील अंतर यावरून त्याची अवस्था ठरते.
ई) ऊर्जा कशाला म्हणतात ?
उत्तर :
ऊर्जा म्हणजे कार्य करण्याची किंवा बदल घडवून आणण्याची क्षमता. आपण चालणे, धावणे, वस्तू उचलणे, दिवे लावणे, अन्न शिजवणे -या सर्वांसाठी ऊर्जा लागते. ऊर्जेमुळेच कोणतीही वस्तू हालचाल करू शकते, उष्णता निर्माण होते किंवा प्रकाश मिळतो. म्हणूनच ऊर्जा ही सर्व गोष्टींच्या कार्याची मूलभूत गरज आहे.