चला वृत्ते वापरूयात स्वाध्याय
चला वृत्ते वापरूयात स्वाध्याय इयत्ता सहावी भूगोल
अ) अचूक पर्यायासमोरील चौकटीत ✓ अशी खूण करा.
1) 66°30′ उत्तर अक्षवृत्त म्हणजेच
आर्क्टिक वृत्त ✓
विषुववृत्त
अंटार्क्टिक वृत्त
2) कोणते अक्षवृत्त पृथ्वीला दोन समान भागांत विभागते ?
कर्कवृत्त
मकरवृत्त
विषुववृत्त ✓
3) आर्क्टिक वृत्ताचे उत्तर ध्रुवापासूनचे कोनीय अंतर किती आहे ?
66°30′
90°
23°30′ ✓
4) o° मूळ रेखावृत्त व विषुववृत्त कोणत्या ठिकाणी एकमेकांना छेदतात?
दक्षिण महासागर
अटलांटिक महासागर ✓
आफ्रिका खंड
5) कोणत्या अक्षवृत्तांपर्यंत सूर्यकिरणे लंबरुप पडतात ?
कर्कवृत्त आणि मकरवृत्त ✓
आर्क्टिकवृत्त आणि अंटार्क्टिकवृत्त
उत्तर आणि दक्षिण वृत्त
6) दक्षिण ध्रुवावरील ठिकाणाचे अक्षवृत्तीय स्थान कोणते असते ?
90° दक्षिण अक्षवृत्त ✓
90° उत्तर अक्षवृत्त
0° अक्षवृत्त
ब) खालील विधाने तपासा, अयोग्य विधाने दुरुस्त करून पुन्हा लिहा.
1) एखाद्या ठिकाणाचे स्थान सांगताना फक्त रेखावृत्ताचा उल्लेख केला तरीही चालतो.
उत्तर :
हे विधान अयोग्य आहे.
दुरुस्त विधान : पृथ्वीवरील एखाद्या ठिकाणाचे स्थान सांगताना फक्त एक अक्षवृत्त व एक रेखावृत्त विचारात घेतले जाते.
2) एखाद्या प्रदेशाचा विस्तार सांगताना लगतच्या प्रदेशाच्या मध्यभागातील अक्षांश रेखांश गृहीत धरावे लागतात.
उत्तर :
हे विधान अयोग्य आहे.
दुरुस्त विधान : एखाद्या प्रदेशाचा विस्तार सांगताना सुरुवातीच्या स्थानावरील अक्षांश व रेखांश तसेच शेवटच्या स्थानावरील अक्षांश व रेखांश विचारात घेतले जातात.
3) फक्त नकाशाद्वारे एखाद्या रस्त्याचे स्थान सांगता येते.
उत्तर :
हे विधान अयोग्य आहे.
दुरुस्त विधान : नकाशाप्रमाणेच भौगोलिक माहिती प्रणाली इत्यादींद्वारेही एखाद्या रस्त्याचे स्थान सांगता येते.
4) 0° पूर्व रेखावृत्त व 180° पूर्व रेखावृत्त
उत्तर :
हे विधान अयोग्य आहे.
दुरुस्त विधान : 0° रेखावृत्त व 180° रेखावृत्त
5) एखाद्या मार्ग किंवा नदीप्रवाहाचा विस्तार, उगमाकडील स्थानाच्या अक्षांशपासून शेवटच्या स्थानावरील रेखांशाच्या दरम्यान सांगितला जातो.
उत्तर :
हे विधान अयोग्य आहे.
दुरुस्त विधान : एखादा मार्ग किंवा नदीप्रवाहाचा विस्तार, उगमाकडील स्थानाच्या अक्षांशापासून व रेखांशापासून ते शेवटच्या स्थानावरील अक्षांशाच्या व रेखांशाच्या दरम्यान सांगितला जातो.
6) 8°4′ उत्तर अक्षवृत्त ते 37°66′ उत्तर अक्षवृत्त ही अचूक स्थाननिश्चिती आहे.
उत्तर :
हे विधान अयोग्य आहे.
दुरुस्त विधान : 8°4′ उत्तर अक्षवृत्त ते 37°66′ उत्तर अक्षवृत्त ही अचूक स्थाननिश्चिती नसून अचूक अक्षवृत्तीय विस्तार आहे.
क) नकाशा संग्रहातील जगाच्या व भारताच्या नकाशात पाहून खालील काही शहरांचे स्थान शोधा. त्यांचे अक्षांश व रेखांश लिहा.
उत्तर :
1) मुंबई : 19° उत्तर अक्षांश व 73° पूर्व रेखांश |
2) गुवाहाटी : 26° उत्तर अक्षांश व 91° पूर्व रेखांश |
3) श्रीनगर : 34° उत्तर अक्षांश व 75° पूर्व रेखांश |
4) भोपाळ : 23° उत्तर अक्षांश व 77° पूर्व रेखांश |
5) चेन्नई : 13° उत्तर अक्षांश व 80° पूर्व रेखांश |
6) ओटावा : 45° उत्तर अक्षांश व 76° पश्चिम रेखांश |
7) टोकियो : 36° उत्तर अक्षांश व 140° पूर्व रेखांश |
8) जोहान्सबर्ग : 26° दक्षिण अक्षांश व 28° पूर्व रेखांश |
9) न्यूयॉर्क : 41° उत्तर अक्षांश व 74° पश्चिम रेखांश |
10) लंडन : 52° उत्तर अक्षांश व 0°8′ पश्चिम रेखांश |
ड) पुढील बाबींचे विस्तार नकाशा किंवा पृथ्वीगोलाच्या साहाय्याने लिहा.
उत्तर :
1) महाराष्ट्र (राज्य) – 16°03′ उत्तर अक्षांश ते 22° उत्तर अक्षांश आणि 72° पूर्व रेखांश ते 81° पूर्व रेखांश.
2) चिली (देश) – 16° दक्षिण अक्षांश ते 56° दक्षिण अक्षांश आणि 70°40′ पश्चिम रेखांश ते 70° पश्चिम रेखांश.
3) ऑस्ट्रेलिया (खंड) – 10°41′ दक्षिण अक्षांश ते 43°38′ दक्षिण अक्षांश आणि 113°09′ पूर्व रेखांश ते 153°38′ पूर्व रेखांश.
4) श्रीलंका (बेट) – 6°48′ उत्तर अक्षांश ते 9°50′ उत्तर अक्षांश आणि 79°40′ पूर्व रेखांश ते 81°45′ पूर्व रेखांश.
5) रशियातील ट्रान्स सैबेरियन लोहमार्ग (सुरुवात-सेंट पीटसबर्ग, शेवट-व्हलॅडिव्होस्टॉक) – 59° उत्तर अक्षांश ते 43° उत्तर अक्षांश आणि 30° पूर्व रेखांश ते 132° पूर्व रेखांश.
इ) पुढील आकृतीत महत्त्वाची वृत्ते काढा व त्यांची अंशात्मक मूल्ये लिहा. (कोनमापकाचा वापर करा.)
![](https://swadhyaybookspdf.com/wp-content/uploads/2024/07/IMG_20240710_193156.png)
उत्तर :
![](https://swadhyaybookspdf.com/wp-content/uploads/2024/07/IMG_20240710_193137-1024x840.png)
ई) पुढील तक्त्यात प्रमुख वृत्ते अंशात्मक मूल्यांसह लिहा.
![](https://swadhyaybookspdf.com/wp-content/uploads/2024/07/IMG_20240710_193224-1024x518.png)
उत्तर :
![](https://swadhyaybookspdf.com/wp-content/uploads/2024/07/IMG_20240710_193211-1024x519.png)